مقیاس عدالت توزیعی و رویه‌ای (PJS)

گاهی رقم حقوق روی کاغذ منظم است ولی حس می‌کنید زحمت‌تان دیده نشده؛ یا برعکس، عدد قابل قبول است ولی راه رسیدنش تار مانده: کسی حرف شما را نشنیده، قاعده برای همه یکی نبوده، یا راه اعتراض بسته بوده. این دو حس یکی نیستند.

عدالت توزیعی می‌پرسد سهمی که می‌گیرید منصفانه هست یا نه. عدالت رویه‌ای می‌پرسد خودِ راه تصمیم منصفانه هست یا نه. فرم کوتاه پیش رو همین دو برداشت را جدا جمع می‌کند تا یکی داخل دیگری گم نشود. نمرهٔ بالاتر یعنی آن وجه را عادلانه‌تر می‌بینید؛ این عدد، کارنامهٔ انصاف شخصی شما به‌عنوان آدم نیست.

این فرم کوتاه از مقیاس عدالت نیهوف و مورمن است که سال ۱۹۹۳ در Academy of Management Journal چاپ شد. مقاله عدالت را میانجی رابطهٔ شیوهٔ نظارت مدیر و رفتار شهروندی سازمانی می‌دید. پشت سهم منصفانه، نظریهٔ برابری آدامز (۱۹۶۵) است و پشت راه تصمیم، قاعده‌های لونثال (۱۹۸۰) مثل ثبات، بی‌طرفی، دقت اطلاعات و امکان اصلاح.

همین نسخه فقط ۱۱ گویه دارد: ۵ گویه عدالت توزیعی با جمع ۵ تا ۲۵، و ۶ گویه رویهٔ رسمی با جمع ۶ تا ۳۰. نمرهٔ کل ندارد و گویهٔ معکوس ندارد. این همان نسخهٔ ۲۰ گویه‌ای نیهوف و مورمن نیست که عدالت تعاملی، نمرهٔ کل و طیف هفت‌درجه‌ای هم دارد، و مقیاس ۲۴ گویه‌ای سوئینی و مک‌فارلین (۱۹۹۷، آزمون ۹۷۷۰) هم نیست که سازنده‌اش دیگر است، جملهٔ معکوس دارد و نمرهٔ کل می‌سازد.

هدف، دو برداشت جدا از انصاف شغل فعلی شماست، نه یک رقم کلی به نام «سازمان عادل»:
• عدالت توزیعی، ۵ گویه: انصاف برنامهٔ کاری، حقوق، حجم کار، پاداش و مسئولیت شغلی. جمع از ۵ تا ۲۵.
• عدالت رویه‌ای رسمی، ۶ گویه: بی‌طرفی تصمیم، شنیدن نگرانی‌ها، اطلاعات دقیق، توضیح تصمیم، اجرای یکسان و امکان اعتراض. جمع از ۶ تا ۳۰.

نمرهٔ بالاتر یعنی آن وجه را منصفانه‌تر ادراک می‌کنید. این دو جمع را نباید در هم حل کرد، چون ممکن است یکی بالا و دیگری پایین باشد. گزارش هر جمع را جدا می‌خوانید.

۱۱ گویه روی طیف پنج‌درجه‌ای نمره می‌گیرد: ۱ «کاملاً مخالفم»، ۲ «مخالفم»، ۳ «نظری ندارم»، ۴ «موافقم»، ۵ «کاملاً موافقم». معکوس ندارد. هر خرده‌مقیاس جمع می‌شود و نمرهٔ کل گزارش نمی‌شود.

عدالت توزیعی پنج گویهٔ اول است و از ۵ تا ۲۵ جا دارد. عدالت رویه‌ای شش گویهٔ بعد است و از ۶ تا ۳۰ جا دارد. بازه‌های توصیفی، نه برش رسمی و نه جدول هنجار ایرانی، چنین‌اند: توزیعی پایین ۵ تا ۱۲، متوسط ۱۳ تا ۱۷، بالا ۱۸ تا ۲۵. رویه‌ای پایین ۶ تا ۱۴، متوسط ۱۵ تا ۲۱، بالا ۲۲ تا ۳۰. این مرزها به خود طیف پاسخ تکیه دارند، نه به یک جدول هنجار کشوری.

برای شاغلانی است که می‌خواهند بفهمند سهم کارشان و راه تعیین آن سهم را چقدر منصفانه می‌بینند؛ از صف و ستاد تا درمان، کارخانه و خدمات. مدیر یا کارشناس منابع انسانی هم می‌تواند، فقط با رضایت شما، گفت‌وگو را از «راضی هستی؟» به «کدام وجه ناعادلانه حس می‌شود؟» ببرد.

اگر الان شغل و مدیری ندارید که جمله‌ها به آن برگردد، نتیجه معنای روشنی ندارد. این فرم ابزار قضاوت دربارهٔ شخصیت عادل یا ناعادل شما هم نیست.

در سطح فردی، دو عدد کنار هم به شما می‌گویند ناآرامی‌تان بیشتر از خودِ سهم است یا از راه رسیدن به آن. این تفکیک برای یک حرف مشخص با مدیر به کار می‌آید: مثلاً شنیده شدن نگرانی‌ها، یا توضیح یک تصمیم دربارهٔ حقوق.

در کوچینگ، تسهیلگر فقط با اجازهٔ شما نتیجه را می‌بیند. واحد منابع انسانی حق ندارد این فرم شخصی را برای رتبه‌بندی، ارتقا یا استخدام بخواند. اگر سازمان تصویر جمعی از عدالت می‌خواهد، باید پیمایشی بی‌نام و با رضایت جدا بچیند. مقالهٔ ۱۹۹۳ عدالت را به رفتار داوطلبانه وصل می‌کرد؛ آن رفتار در این فرم سنجیده نمی‌شود.

نمرهٔ بالای توزیعی یعنی برنامه، حقوق، حجم کار، پاداش و مسئولیت را روی‌هم منصفانه می‌بینید. نمرهٔ پایین یعنی دست‌کم یکی از این سهم‌ها به چشم‌تان نمی‌آید. خودِ جمع نمی‌گوید مشکل حقوق است یا حجم کار؛ برای این تفکیک باید سراغ جمله‌های همان بخش در گزارش بروید.

نمرهٔ بالای رویه‌ای یعنی تصمیم‌های شغلی را بی‌طرف، شنوا، مبتنی بر اطلاعات، توضیح‌داده‌شده، یکسان و قابل اعتراض می‌بینید. پایین یعنی راه تصمیم، نه لزوماً رقم نهایی، محل گله است.

الگوی ضربدری خواندنی است. توزیعی پایین و رویه‌ای بالا یعنی فرایند از نتیجه قابل‌قبول‌تر حس می‌شود. برعکسش یعنی شاید رقم بد نباشد ولی راهش تار است. این‌ها برداشت امروز شماست، نه رأی دربارهٔ سازمان. گزارش هر بازه را جدا باز می‌کند.

بازه‌ها برش رسمی نیهوف و مورمن نیستند و هنجار ایرانی ندارند. پاسخ، ادراک شماست و ممکن است با حال این هفته، یک حکم تازه یا مقایسه با همکار عوض شود. سطح واقعی دستمزد در بازار را این فرم اندازه نمی‌گیرد.

عدالت تعاملی، یعنی احترام و صداقت برخورد روزمرهٔ مدیر، در این ۱۱ گویه مقیاس جدا ندارد. نسخهٔ ۲۰ گویه‌ای و نسخهٔ ۲۴ گویه‌ای سوئینی و مک‌فارلین هم این نسخه نیستند. نمرهٔ بالا شما را آدم عادل‌تری معرفی نمی‌کند؛ فقط می‌گوید آن وجه شغل را منصفانه‌تر می‌بینید.

نسخهٔ ۲۰ گویه‌ای نیهوف و مورمن عدالت تعاملی و نمرهٔ کل را هم دارد و طیفش هفت‌درجه‌ای است؛ این فرم کوتاه همان دو بخش توزیعی و رویهٔ رسمی است و جایگزین آن نسخهٔ بلند نیست. مقیاس سوئینی و مک‌فارلین با ۲۴ گویه، جملهٔ معکوس و نمرهٔ کل، از سازنده‌ای دیگر است. عدالت رویه‌ای فولگر و کونوفسکی فقط رویه را ریزتر می‌شکافد. رفتار شهروندی پادساکف همان پیامد داوطلبانه‌ای است که مقالهٔ ۱۹۹۳ به عدالت وصل می‌کرد، ولی اینجا سنجیده نمی‌شود.

برداشت عدالت می‌تواند پس از یک حکم حقوق، مدیر تازه یا تغییر شیفت زود تکان بخورد. اگر چنین رخدادی نبود، تکرار هر ۶ تا ۱۲ ماه کافی است. هفتهٔ بعد از یک جلسهٔ تلخ، عدد بیشتر حال همان روز را نشان می‌دهد تا تصویر پایدار. برای این سازه فاصلهٔ چندروزه زود است.

حرف زدن از حقوق و از بی‌طرفی مدیر در بسیاری از محیط‌های کاری ایران آسان نیست و سلسله‌مراتب ممکن است پاسخ شما را نرم‌تر از حس واقعی‌تان کند. مقایسه با همکار هم، که در نظریهٔ برابری مهم است، گاهی ناگفته می‌ماند. نتیجه را با این زمینه بخوانید، نه به‌عنوان رقم مطلق انصاف سازمان.

پاسخ‌ها نزد شما می‌ماند و بدون اجازه به کارفرما یا مدیر داده نمی‌شود. این فرم را برای پروندهٔ پرسنلی کسی جمع نکنید.

این فرم برای شناخت برداشت شما از انصاف شغل است و جای مشاورهٔ حقوقی، حسابرسی جبران خدمات یا روان‌درمانی را نمی‌گیرد. اگر بی‌عدالتی محل کار به فشار جدی روانی رسیده، از متخصص کمک بگیرید. نتیجه را مبنای استخدام، ارتقا، ارزیابی عملکرد یا اقدام علیه یک مدیر یا همکار قرار ندهید. عدد بالا هم مجوز نادیده گرفتن یک گلهٔ واقعی حقوق نیست.