بررسی جرأت بیان نظر (S-U-C)

جلسه تمام شده و همه با سر پایین به‌سمت در رفتند. هیچ‌کس سؤالی نپرسید و رأی‌گیری هم بی‌صدا گذشت. اما در پارکینگ، کنار ماشین‌ها که هنوز موتورشان گرم است، ناگهان دو نفر شروع می‌کنند به گفتن همان چیزی که داخل اتاق گفته نشد: «اون برنامه عملی نبود»، «منم همین فکر رو می‌کردم».

به این می‌گویند «جلسهٔ پارکینگ». وقتی نظرها جایی غیر از جلسه شنیده می‌شوند، تیم چیزی را از دست می‌دهد که می‌توانست از همان اول به کار بیاید. این آزمون چهار جملهٔ کوتاه دربارهٔ صدا در تیم شماست: آیا آدم‌ها به‌روز می‌مانند، مشارکت می‌کنند، دیگران را دعوت می‌کنند و حتی با نظر متفاوت حرف می‌زنند؟

بررسی جرأت بیان نظر (Speak-Up-Check, S-U-C) را فیشر و هوترمان (Fischer & Hüttermann) در سال ۲۰۲۰ در مجموعهٔ ZIS منتشر کرده‌اند (doi:10.6102/zis288). مبنای نظری آن مقالهٔ ون داین و لپاین (Van Dyne & LePine، ۱۹۹۸) دربارهٔ رفتار بیان نظر است؛ ۴ تا از ۶ گویهٔ آن‌ها با مرجع «تیم» بازنویسی شده‌اند.

نسخهٔ این سامانه ۴ گویه دارد و همه با «اعضای تیم…» شروع می‌شوند. در یادداشت‌های منبع برای ضریب آلفای کرونباخ مقدار ۰٫۸۳ آمده است. گویه معکوس ندارد. این آزمون جوّ تیم را می‌سنجد، نه شجاعت فردی شما در خلأ؛ چون دربارهٔ مرجع «تیم» نوشته شده، پاسخ‌دهنده به‌جای خودش، رفتار معمول اعضای تیم را ارزیابی می‌کند.

این آزمون می‌سنجد در تیم شما چقدر فضای گفتن نظر، پیشنهاد و حتی مخالفت وجود دارد. یک مقیاس دارد:
• نمرهٔ کل: ۴ گویه که فقط یک نمرهٔ واحد برای جوّ تیم می‌دهند

چهار گویه به‌ترتیب دربارهٔ این است که اعضای تیم دربارهٔ موضوع‌های مفید برای تیم به‌روز می‌مانند، در موضوع‌های کیفیت زندگی کاری مشارکت می‌کنند، نظرشان را می‌گویند و دیگران را هم تشویق می‌کنند و نظر خود را حتی هنگام تفاوت با دیگران به اشتراک می‌گذارند. خرده‌مقیاس جدا ندارند و همه در یک نمره جمع می‌شوند. هر چهار گویه هم‌جهت‌اند و گویهٔ معکوس در کار نیست، پس نمره یک‌دست و ساده خوانده می‌شود.

آزمون ۴ گویه دارد. هر گویه ۵ گزینه دارد: «۱) کاملاً مخالفم» ۱، «۲) بیشتر مخالفم» ۲، «۳) تا حدی موافقم و مخالفم» ۳، «۴) بیشتر موافقم» ۴ و «۵) کاملاً موافقم» ۵. گویهٔ معکوس ندارد.

نمرهٔ کل در این سامانه جمع چهار پاسخ است و بین ۴ تا ۲۰ قرار می‌گیرد. منبع اصلی ZIS میانگین گویه‌ها را پیشنهاد می‌کند، اما باندها بر پایهٔ جمع نوشته شده‌اند. باندها: «جوّ ساکت» ۴ تا ۹، «یک کانال صدا» ۱۰ تا ۱۴، «مشارکت ناقص» ۱۵ تا ۱۹ و «speak-up روشن‌تر» فقط ۲۰.

برای این آزمون نقطهٔ برش رسمی منتشر نشده و بازه‌ها توصیفی‌اند.

برای اعضا و مدیران تیم‌هایی که می‌خواهند بدانند نظرها در تیم چقدر شنیده می‌شوند: تیم‌های پروژه‌ای، واحدهای اداری، تیم‌های نرم‌افزار و درمان، و کوچ‌هایی که با تیم کار می‌کنند.

اگر فعلاً عضو هیچ تیم مشخصی نیستید یا تازه چند روز است به تیمی پیوسته‌اید، جملهٔ «اعضای تیم…» را نمی‌توانید با آگاهی جواب بدهید. همچنین این آزمون نمی‌گوید خودِ شما چقدر شجاع هستید.

برای خودتان، نمره کمک می‌کند ببینید تیم چقدر جای حرف زدن می‌دهد و آیا ساکت ماندن‌تان بیشتر از جنس انتخاب است یا از جو تیم می‌آید.

در کوچینگ و منابع انسانی، می‌توان نتیجه را پایهٔ گفت‌وگو دربارهٔ قاعده‌های جلسه، شیوهٔ جمع‌آوری پیشنهاد و پاسخ‌گویی به مخالفت قرار داد. در سطح تیم، بهتر است پاسخ‌ها بی‌نام جمع شوند و فقط میانگین گفته شود. شرکت باید داوطلبانه و با رضایت شما باشد. این آزمون برای استخدام به کار نمی‌رود و بدون موافقت شما نتیجهٔ فردی‌اش به مدیر داده نمی‌شود.

نمرهٔ بالا یعنی از نگاه شما در تیم نظرها گفته می‌شوند، حتی نظر متفاوت. نمرهٔ پایین یعنی بیشتر نظرها یا در جلسه گفته نمی‌شوند یا فقط از یک راه می‌روند. اما بالا همیشه نشان آرامش نیست: تیمی که زیاد حرف می‌زند ممکن است در تصمیم‌گیری هم زمان بیشتری لازم داشته باشد. پایین هم لزوماً به معنای ترس نیست؛ شاید تیم کوچک است و تصمیم‌ها پیش‌تر گرفته می‌شوند.

باند «یک کانال صدا» یعنی حرف‌ها بیشتر از یک مسیر شنیده می‌شوند. باند «مشارکت ناقص» یعنی بخشی از صدا هست اما کامل نیست. «speak-up روشن‌تر» تنها با ۲۰ به دست می‌آید. گزارش کامل هر باند را جداگانه شرح می‌دهد.

نمرهٔ شما نظر یک عضو دربارهٔ تیم است و دیگران ممکن است جور دیگری ببینند؛ برای تصویر دقیق‌تر بهتر است چند عضو جداگانه پاسخ دهند و میانگین بگیرند. هنجار ایرانی گزارش نشده و نقطهٔ برش رسمی هم نیست.

این آزمون امنیت روان‌شناختی کامل، عملکرد تیم، اعتماد به مدیر یا رفتار شخصی شما را نمی‌سنجد. فقط چهار گویه دارد و نمی‌تواند بگوید چرا صدا کم است؛ به همین خاطر باید با گفت‌وگو دنبال شود.

برای فهمیدن دلیل، آن را با پیمایش فرایندهای تیمی ماتیو و همکاران بسنجید تا ببینید ساختار تیم از کجا کمک نمی‌کند. پیمایش بسط اطلاعات نشان می‌دهد اطلاعات واقعاً با هم مرور می‌شوند یا نه، مقیاس نظارت حمایتی و غیربازیگرانه نقش مدیر را کامل می‌کند و مقیاس تاکتیک‌های نفوذ راه‌هایی را که اعضا برای اثرگذاری به کار می‌برند نشان می‌دهد.

جوّ گفتن نظر نسبتاً کند تغییر می‌کند، پس هر ۳ تا ۶ ماه تکرار مناسب است. اگر مدیر یا ساختار جلسه‌ها عوض شد، عضوی از تیم رفت یا وارد شد، تیم بحرانی را از سر گذراند یا قاعدهٔ تازه‌ای برای دریافت پیشنهاد شروع شد، زودتر تکرار کنید تا ببینید آن تغییر واقعاً در جوّ جلسه‌ها اثر کرده است یا نه.

در بسیاری از سازمان‌های ایرانی، مخالفت صریح با نظر بالادستی یا همکار ارشد ممکن است بی‌ادبی یا رودررو شدن تعبیر شود؛ برای همین گفتن نظر متفاوت اغلب در پارکینگ، کانال خصوصی یا فرصت‌های غیررسمی می‌افتد. همین در پاسخ به جملهٔ «حتی اگر نظرشان متفاوت باشد» اثر می‌گذارد.

پاسخ‌های شما محرمانه‌اند. کارفرما یا مدیرتان نتیجه را نمی‌بیند، مگر اینکه خودتان تصمیم بگیرید آن را مطرح کنید؛ این برای آزمونی که دربارهٔ حرف‌زدن است اهمیت بیشتری دارد.

این گزارش فقط تصویری از فضای گفت‌وگو در تیم شما از دید خودتان است و مشاورهٔ روان‌شناسی یا سازمانی نیست. مبنای استخدام، ارتقا یا ارزیابی عملکرد نباید باشد. اگر سکوت یا ترس از حرف زدن در کار به اضطراب پایدار یا کم‌خوابی رسیده، با یک متخصص سلامت روان صحبت کنید. نمره دربارهٔ همکاران یا مدیرتان حکم نمی‌دهد.