پرسشنامهٔ خودتنظیمی یادگیری ویلیامز و دسی (SRQ-L): انگیزهٔ خودمختار و کنترل‌شده در یادگیری مصاحبهٔ پزشکی

پرسشنامهٔ خودتنظیمی یادگیری را جفری ویلیامز و ادوارد دسی در دانشگاه روچستر برای دانشجویان پزشکی در درس مصاحبه ساختند و نتایج آن را در ۱۹۹۶ در مجلهٔ شخصیت و روان‌شناسی اجتماعی منتشر کردند. این ابزار از خانوادهٔ پرسشنامه‌های خودتنظیمی است که رایان و کانل در ۱۹۸۹ پایه گذاشتند و بر نظریهٔ خودتعیین‌گری دسی و رایان استوار است.
متن نسخهٔ چهارده‌جمله‌ای و کلید نمره‌گذاری آن را مرکز نظریهٔ خودتعیین‌گری منتشر کرده است. نسخهٔ دیگری با دوازده جمله برای درس شیمی آلی هم وجود دارد. این ترجمه از متن انگلیسی منبع تهیه شده و اعتباریابی ایرانی منتشرشده‌ای برای آن پیدا نشد.

دو دانشجو ممکن است هر دو با دقت در کلاس مصاحبه شرکت کنند؛ یکی چون می‌خواهد بیمار را بهتر بفهمد و دیگری چون از نمرهٔ بد یا نگاه هم‌کلاسی‌ها می‌ترسد. از بیرون، رفتارشان یکسان است. اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند این دو نوع دلیل، پیامدهای متفاوتی برای یادگیری، احساس شایستگی و ماندگاری مهارت دارند.
این پرسشنامه همین تفاوت را می‌سنجد. نتیجه دو نمرهٔ جداست: انگیزهٔ خودمختار، یعنی دلیل‌هایی که از ارزش و علاقهٔ خودتان می‌آیند، و انگیزهٔ کنترل‌شده، یعنی دلیل‌هایی که از نمره، نگاه دیگران، گناه یا غرور می‌آیند.

هدف این پرسشنامه شناختن کیفیت انگیزه است، نه مقدار آن. پرسش اصلی «چقدر تلاش می‌کنید؟» نیست، بلکه «چرا تلاش می‌کنید؟» است. پاسخ به این پرسش به شما، استاد یا مشاورتان کمک می‌کند بفهمید یادگیری مصاحبه تا چه حد از آنِ خود شما شده و تا چه حد زیر فشار انجام می‌شود.
نتیجه دربارهٔ مهارت، استعداد یا شایستگی شما برای پزشکی داوری نمی‌کند و ابزار تشخیص هم نیست.

پرسشنامه ۱۴ جمله دارد که هفت‌تای آن‌ها انگیزهٔ خودمختار (جمله‌های ۱، ۳، ۶، ۹، ۱۱، ۱۳ و ۱۴) و هفت‌تای دیگر انگیزهٔ کنترل‌شده (جمله‌های ۲، ۴، ۵، ۷، ۸، ۱۰ و ۱۲) را می‌سنجند. هیچ جمله‌ای معکوس نمره‌گذاری نمی‌شود. نمرهٔ هر بخش جمع پاسخ‌های هفت جملهٔ آن است و بین ۷ تا ۴۹ قرار می‌گیرد. راهنمای منبع میانگین را پیشنهاد می‌کند؛ جمع تقسیم بر هفت همان میانگین است.
نمرهٔ کل ساخته نمی‌شود، چون دو بخش مفهوماً متفاوت‌اند و می‌توانند هم‌زمان بالا یا پایین باشند. اگر بخواهید، شاخص خودمختاری نسبی را می‌توانید با کم کردن میانگین کنترل‌شده از میانگین خودمختار حساب کنید. منبع برش و هنجار منتشر نکرده است؛ سه سطح هر بخش بر پایهٔ خود طیف تعیین شده‌اند: کم (۷ تا ۲۰، میانگین زیر ۳)، متوسط (۲۱ تا ۳۴) و زیاد (۳۵ تا ۴۹، میانگین ۵ یا بیشتر).

این پرسشنامه برای دانشجویان پزشکی ساخته شده که درس مصاحبه یا آموزش مهارت‌های ارتباطی با بیمار را می‌گذرانند. جمله‌ها به «پزشک شدن» و «بیمار» اشاره دارند، پس برای دانشجویان رشته‌های بالینی نزدیک مثل پرستاری یا مامایی فقط با احتیاط قابل استفاده است. محدودهٔ سنی پیشنهادی ۱۸ تا ۳۵ سال است. برای دانش‌آموزان مدرسه مناسب نیست؛ نسخهٔ کودکان این خانواده پرسشنامهٔ دیگری است.

چهارده سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «اصلاً درست نیست» تا «کاملاً درست است» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

هر بخش را جدا بخوانید و بعد آن‌ها را کنار هم بگذارید. چهار ترکیب کلی ممکن است. خودمختار بالا و کنترل‌شده پایین یعنی یادگیری بیشتر از دلیل‌های خودتان تغذیه می‌شود. هر دو بالا یعنی دلیل‌های درونی دارید اما زیر فشار هم هستید. کنترل‌شده بالا و خودمختار پایین یعنی فشار موتور اصلی است. هر دو پایین به بی‌انگیزگی نزدیک است و بیشترین توجه را می‌خواهد.
مرزهای سه سطح رسمی نیستند و از معنای طیف پاسخ آمده‌اند. یک یا دو نمره بالاتر یا پایین‌تر از مرز تفاوت معناداری ایجاد نمی‌کند؛ به الگوی کلی نگاه کنید.

در این پرسشنامه ۱۴ دلیل برای یادگیری مصاحبه با بیمار آمده است. دلیل‌ها در سه گروه‌اند: شرکت فعال در کلاس‌های مصاحبه، به کار بستن پیشنهادهای استاد، و ادامهٔ گسترش مهارت. برای هر جمله بگویید آن دلیل چقدر دربارهٔ شما درست است، از ۱ (اصلاً درست نیست) تا ۷ (کاملاً درست است)؛ ۴ یعنی «تا حدی درست است». به درس یا دورهٔ مصاحبه‌ای فکر کنید که الان در آن هستید یا اخیراً گذرانده‌اید. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد و دلیل‌های مختلف می‌توانند هم‌زمان دربارهٔ شما درست باشند. پر کردن فرم حدود پنج دقیقه طول می‌کشد.

اگر بلند نشوید، حدود پنج دقیقه تمام می‌شود. عجله در این مدت کوتاه بیشتر از خود سؤال‌ها به نتیجه آسیب می‌زند.

این پرسشنامه خودگزارشی است و به صداقت پاسخ‌دهنده بستگی دارد؛ بعضی افراد دلیل‌های فشاری را کمتر از واقعیت تأیید می‌کنند. هنجار ایرانی یا برش رسمی ندارد. اعتبار آن فقط در سطح دو بخش بزرگ بررسی شده، نه برای سبک‌های جداگانه مثل گناه یا نمره. پایایی بخش‌ها در پژوهش‌ها حدود ۰٫۷ تا ۰٫۸ گزارش شده که برای پژوهش گروهی مناسب‌تر از تصمیم فردی است. مطالعهٔ پرویی ۲۰۲۲ هم نشان داد بعضی جمله‌ها و درجه‌های پاسخ در فرهنگ دیگر رفتار متفاوتی دارند. ترجمهٔ فارسی هنوز اعتباریابی نشده است.

این پرسشنامه ابزاری برای خودشناسی و گفت‌وگوی آموزشی است و تشخیص روان‌شناختی یا پزشکی نمی‌دهد. نتیجه نباید مبنای تصمیم‌های مهم تحصیلی، گزینش یا ارزشیابی باشد. اگر احساس فرسودگی، اضطراب شدید یا بی‌معنایی گسترده دارید، با مرکز مشاورهٔ دانشگاه یا یک متخصص سلامت روان صحبت کنید؛ در بحران، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ شبانه‌روز در دسترس است.

برای تصویر کامل‌تر می‌توان این پرسشنامه را با ابزارهای سنجش ادراک حمایت استاد از خودمختاری، احساس شایستگی در مصاحبه، فرسودگی تحصیلی یا اضطراب امتحان همراه کرد. در خود پژوهش ویلیامز و دسی، کنار آن پرسشنامهٔ جو یادگیری و مقیاس احساس شایستگی به کار رفته بود.

دلیل‌های یادگیری به محیط حساس‌اند و در طول یک ترم تغییر می‌کنند. تکرار پرسشنامه در آغاز و پایان یک درس، یا پس از تغییر مهم مثل ورود به بخش‌های بالینی، معنادار است. فاصلهٔ کمتر از چند هفته معمولاً تغییر واقعی نشان نمی‌دهد.

در ایران، انتخاب پزشکی اغلب با انتظار خانواده و منزلت اجتماعی گره خورده و احترام به استاد ارزشی ریشه‌دار است. این زمینه ممکن است دلیل‌هایی مثل نگاه دیگران، گناه و اطاعت را پررنگ‌تر کند، بدون آنکه به معنای کمبود فردی باشد. پاسخ‌ها خصوصی‌اند؛ اگر پرسشنامه در کلاس اجرا می‌شود، بهتر است بی‌نام باشد تا دانشجویان بتوانند دلیل‌های فشاری را صادقانه گزارش کنند.