مقیاس عاملیت والدگری (PSAM)

مقیاس عاملیت والدگری را لری دومکا، هدر استورزینگر، کریستینا جکسون و مارک روزا ساختند و در سال ۱۹۹۶ در مجلهٔ روابط خانوادگی منتشر کردند. آن‌ها پرسشنامه را با ۹۰ مادر انگلیسی‌زبان طبقهٔ متوسط و ۹۴ مادر مهاجر مکزیکی اسپانیایی‌زبان کم‌درآمد آزمودند و نشان دادند در دو زبان و دو فرهنگ معادل عمل می‌کند. از آن زمان، این ابزار در پژوهش‌ها و برنامه‌های آموزش فرزندپروری بسیاری به کار رفته است. این نسخهٔ فارسی ترجمهٔ ماست و در ایران اعتباریابی نشده است.

جمله‌ها از متن انگلیسی منتشرشده ترجمه شده‌اند.

یک مرور دربارهٔ ابزارهای سنجش اطمینان والدگری یادآوری کرده است که برای این پرسشنامه داده‌های هنجاری منتشر نشده است.

پدر و مادر بودن پر از لحظه‌هایی است که باید تصمیم بگیریم: الان سخت بگیرم یا کوتاه بیایم؟ این مشکل را چطور حل کنم؟ احساسی که دربارهٔ توانایی خودمان داریم، روی همین تصمیم‌ها اثر می‌گذارد. والدی که احساس می‌کند می‌تواند اوضاع را تغییر دهد، بیشتر تلاش می‌کند و زودتر ناامید نمی‌شود. این پرسشنامهٔ کوتاه نشان می‌دهد این احساس این روزها در شما چقدر قوی است. پاسخ‌ها خصوصی‌اند و فقط برای خود شما نمایش داده می‌شوند.

نتیجه به شما کمک می‌کند ببینید از کجا شروع کنید.

هدف این پرسشنامه سنجش عاملیت والدگری است؛ یعنی اطمینان کلی پدر یا مادر به توانایی‌اش در انجام موفق نقش والدگری، از جمله مدیریت رفتار کودک و حل مشکل‌ها با او. این مفهوم بر تعریف ویکتور گکاس از «خودعاملیتی» تکیه دارد و به خودکارآمدی باندورا نزدیک است. پرسشنامه رفتار واقعی، کیفیت رابطه یا رضایت از والدگری را نمی‌سنجد؛ فقط احساس توانایی را نشان می‌دهد.

پنج جمله سه بخش را پوشش می‌دهند: احساس کلی اطمینان، دانسته‌ها، و توانایی حل مشکل و پشتکار.

این احساس اهمیت دارد، چون پژوهش‌هایی که سازندگان مرور کرده‌اند، عاملیت پایین را با شیوه‌های منفعلانه یا تحمیلی در تعامل با کودک همراه دانسته‌اند.

پرسشنامه ۵ جمله دارد و هر جمله روی طیف هفت‌درجه‌ای از ۱ («به‌ندرت») تا ۷ («همیشه») پاسخ داده می‌شود. هیچ جملهٔ معکوسی ندارد. جمع امتیازها از ۵ تا ۳۵ است و نمرهٔ بالاتر یعنی احساس عاملیت بیشتر. نتیجه در سه سطح گزارش می‌شود: کم (۵ تا ۱۹)، متوسط (۲۰ تا ۲۹) و زیاد (۳۰ تا ۳۵). چون هنجاری منتشر نشده، این سطح‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها تعیین شده‌اند. برچسب‌های گزینه‌های میانی را ما برای نمایش فارسی افزوده‌ایم.

نمرهٔ کل از جمع ساده به دست می‌آید و پرسشنامه زیرمقیاس جداگانه ندارد.

مثلاً اگر به سه جمله «اغلب» (۵) و به دو جمله «بیشتر وقت‌ها» (۶) بدهید، جمع شما ۲۷ و در سطح متوسط خواهد بود.

این پرسشنامه برای پدرها، مادرها و سرپرستان کودکان خردسال تا نوجوانان مناسب است. پژوهش اصلی با مادران انجام شد، اما جمله‌ها برای هر دو والد نوشته شده‌اند و پژوهش‌های بعدی پدرها را هم در بر گرفته‌اند.

برای والدینی که در دورهٔ گذار، مثل تولد فرزند تازه یا ورود فرزند به نوجوانی، هستند هم مفید است.

پنج سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «به‌ندرت» تا «همیشه» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ کم (میانگین کمتر از چهار) یعنی این روزها کمتر از «گاهی» احساس توانایی و موفقیت در نقش والدگری دارید. نمرهٔ متوسط (میانگین چهار تا کمتر از شش) یعنی «گاهی» تا «اغلب» چنین احساسی دارید و این احساس احتمالاً به موقعیت بستگی دارد. نمرهٔ زیاد (میانگین شش یا بیشتر) یعنی «بیشتر وقت‌ها» یا «همیشه» احساس توانایی می‌کنید. در هر سطح، جملهٔ پنجم، یعنی پشتکار وقتی اوضاع خوب نیست، نکتهٔ ارزشمندی دربارهٔ شما می‌گوید.

سطح‌ها مرزهای تشخیصی نیستند و فقط برای کمک به خواندن نتیجه آمده‌اند.

این پرسشنامه ۵ جمله دارد. برای هر جمله مشخص کنید چند وقت یک بار این احساس یا فکر را دربارهٔ خودتان به‌عنوان پدر یا مادر دارید؛ از «به‌ندرت» تا «همیشه». پاسخ درست یا غلطی وجود ندارد و قرار نیست فرزندپروری شما ارزیابی شود.

به همین روزها فکر کنید، نه به یک روز خیلی خوب یا خیلی بد. اگر چند فرزند دارید، به فرزندپروری‌تان به‌طور کلی فکر کنید. پر کردن پرسشنامه حدود دو دقیقه طول می‌کشد.

به همهٔ جمله‌ها پاسخ دهید.

کوتاه است. حدود دو دقیقه، اگر بدون وقفه جواب بدهید. همان چند دقیقه را یک‌جا بگذارید کنار.

پرسشنامه فقط پنج جمله دارد و پایایی درونی آن در پژوهش اصلی متوسط بود. هنجار یا نمرهٔ برش منتشر نشده و این ابزار در ایران اعتباریابی نشده است. پژوهش‌های مختلف طیف پاسخ را به شکل‌های گوناگون به کار برده‌اند. پرسشنامه احساس را می‌سنجد، نه رفتار را، و ابزار تشخیصی نیست.

پرسشنامه در دو گروه از مادران آمریکایی بررسی شده و تعمیم آن به خانواده‌های دیگر نیاز به احتیاط دارد.

همچنین چون سقف پرسشنامه پایین است، تفاوت میان والدین بسیار مطمئن را خوب نشان نمی‌دهد.

این پرسشنامه ابزار خودشناسی و آموزشی است و جای مشاوره یا ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد. نتیجهٔ آن دربارهٔ شایستگی شما به‌عنوان پدر یا مادر حکم نمی‌دهد. اگر احساس ناتوانی‌تان با غم مداوم یا ناامیدی همراه است، یا نگران امنیت فرزندتان هستید، با پزشک، مشاور، صدای مشاور بهزیستی (۱۴۸۰) یا اورژانس اجتماعی (۱۲۳) تماس بگیرید.

برای تصویر کامل‌تر، این پرسشنامه را می‌توان در کنار ابزارهای سنجش رفتار کودک، استرس والدگری یا سبک‌های فرزندپروری به کار برد. مقایسهٔ نتیجهٔ پدر و مادر و گفت‌وگو با خود فرزند هم اطلاعات ارزشمندی می‌دهد.

نتیجه را می‌توان در کنار گفت‌وگو با معلم یا مربی کودک هم دید.

اگر در برنامه یا مشاوره‌ای شرکت می‌کنید، پرسشنامه را پیش از آن و چند هفته پس از پایانش پر کنید. در غیر این صورت، تکرار هر چند ماه یک بار، به‌ویژه در دوره‌های گذار مثل ورود فرزند به مدرسه یا نوجوانی، مفید است.

مقایسهٔ جملهٔ پنجم در دو نوبت، نشانهٔ خوبی از تغییر پشتکار است.

سازندگان این پرسشنامه به‌طور خاص بررسی کردند که آیا در دو فرهنگ و دو زبان متفاوت به یک شکل عمل می‌کند و نتیجه مثبت بود. با این حال، در ایران بررسی نشده است. در خانواده‌های ایرانی، توصیه‌های اقوام، مقایسه با فرزندان دیگران و تقسیم نابرابر کارهای فرزندپروری میان پدر و مادر می‌تواند روی این احساس اثر بگذارد. نتیجه را با در نظر گرفتن این عوامل بخوانید.