مقیاس «من به‌عنوان پدر یا مادر»: خودتنظیمی و خودکارآمدی والدگری (MaaPs)

مقیاس «من به‌عنوان پدر یا مادر» را ویکتوریا همیلتون، جان متیوز و شارین کرافورد در مرکز پژوهش فرزندپروری ملبورن ساختند و در سال ۲۰۱۵ در مجلهٔ مطالعات کودک و خانواده منتشر کردند. نسخهٔ نهایی از هفتاد و یک جملهٔ اولیه و با نمونهٔ نمایندهٔ ۳۰۰ نفری از والدین استرالیایی به دست آمد. مرکز پژوهش فرزندپروری پرسشنامه، راهنمای نمره‌گذاری و هنجارهای آن را منتشر کرده و آن را به چند زبان، از جمله دری، ترجمه کرده است. این نسخهٔ فارسی ترجمهٔ ماست و در ایران اعتباریابی نشده است.

این پرسشنامه در کشورهای مختلفی، از جمله ترکیه، پاکستان، بلژیک، کانادا و هلند، به کار رفته است.

همهٔ پدرها و مادرها روزهایی دارند که احساس می‌کنند از پس همه‌چیز برمی‌آیند و روزهایی که نمی‌دانند باید چه کار کنند. باور ما به توانایی خودمان در فرزندپروری، روی رفتارمان با فرزند اثر می‌گذارد: والدی که فکر می‌کند تلاشش نتیجه دارد، بیشتر ادامه می‌دهد و روش‌های تازه را امتحان می‌کند. این پرسشنامه به شما کمک می‌کند ببینید این باور در شما چقدر قوی است و در کدام بخش‌ها به حمایت بیشتری نیاز دارید. پاسخ‌ها خصوصی‌اند و فقط برای خود شما نمایش داده می‌شوند.

هدف این پرسشنامه سنجش خودتنظیمی والدگری است؛ یعنی باور پدر یا مادر به این‌که می‌تواند خودش را برای رسیدن به هدف‌های فرزندپروری هدایت کند. چهار جزء آن خودکارآمدی (اطمینان به مهارت‌ها)، عاملیت شخصی (باور به اثرگذاری تلاش)، خودبسندگی (توانایی حل مشکل) و خودمدیریتی (هدف‌گذاری، برنامه‌ریزی و تمرکز) است. پرسشنامه رفتار واقعی یا کیفیت رابطه را مستقیم نمی‌سنجد؛ باور شما را دربارهٔ خودتان نشان می‌دهد.

این چهار جزء در چارچوب خودتنظیمی والدگری سندرز و ماتزوکلی معرفی شده‌اند و هدف بسیاری از برنامه‌های فرزندپروری تقویت همین باورهاست.

پرسشنامه ۱۶ جمله دارد و هر جمله از ۱ («کاملاً مخالفم») تا ۵ («کاملاً موافقم») نمره می‌گیرد. جمله‌های ۱، ۴، ۹ و ۱۶ که احساس بی‌اثری را بیان می‌کنند، برعکس نمره‌گذاری می‌شوند. هر یک از چهار زیرمقیاس چهار جمله دارد: خودکارآمدی ۳، ۱۱، ۱۲ و ۱۵؛ عاملیت شخصی ۱، ۴، ۹ و ۱۶؛ خودبسندگی ۲، ۵، ۷ و ۱۳؛ خودمدیریتی ۶، ۸، ۱۰ و ۱۴. نمرهٔ کل از ۱۶ تا ۸۰ است و در سه سطح گزارش می‌شود: ۱۶ تا ۵۸ پایین‌تر از میانگین، ۵۹ تا ۷۲ در محدودهٔ میانگین و ۷۳ تا ۸۰ بالاتر از میانگین.

مرکز پژوهش فرزندپروری برای هر زیرمقیاس هم هنجار منتشر کرده است؛ نمرهٔ هر زیرمقیاس بین ۴ تا ۲۰ است.

این پرسشنامه برای پدرها، مادرها و سرپرستان کودکان از تولد تا هجده سالگی مناسب است. هنجارهای آن برای چهار گروه سنی فرزند (نوزاد تا دو سال، سه تا پنج، شش تا دوازده و سیزده تا هجده سال) منتشر شده است.

برای والدین کودکان با نیاز ویژه هم قابل استفاده است، اما نتیجه را باید با توجه به شرایط خاص خانواده خواند.

شانزده سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «کاملاً مخالفم» تا «کاملاً موافقم» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

در نمونهٔ ۲۵۳۵ نفری والدین استرالیایی، میانگین نمرهٔ کل ۶۵٫۷۴ و انحراف معیار ۶٫۸۸ بود. نمرهٔ کمتر از ۵۹، که دست‌کم یک انحراف معیار پایین‌تر از میانگین است، از نظر سازندگان «پایین» است و نشان می‌دهد والد این روزها به توانایی‌اش کمتر از بیشتر والدین اطمینان دارد. نمرهٔ ۵۹ تا ۷۲ در محدودهٔ میانگین است. نمرهٔ ۷۳ یا بیشتر یک انحراف معیار بالاتر از میانگین است؛ این مرز را ما از همان میانگین و انحراف معیار منتشرشده به دست آورده‌ایم. نگاه کردن به چهار زیرمقیاس، تصویر دقیق‌تری از نمرهٔ کل می‌دهد.

نمرهٔ هر زیرمقیاس را هم می‌توان با هنجار خودش مقایسه کرد.

در این پرسشنامه ۱۶ جمله دربارهٔ خودتان به‌عنوان پدر یا مادر می‌خوانید. برای هر جمله مشخص کنید چقدر با آن موافق یا مخالفید: کاملاً مخالفم، مخالفم، احساس دوگانه دارم، موافقم یا کاملاً موافقم. پاسخ درست یا غلطی وجود ندارد؛ پرسشنامه دربارهٔ این است که خودتان را چطور می‌بینید.

به وضعیت این روزهایتان فکر کنید، نه بهترین یا بدترین روزتان. اگر چند فرزند دارید، به فرزندپروری‌تان به‌طور کلی فکر کنید یا فرزندی را در نظر بگیرید که بیشتر دربارهٔ او نگرانید. پر کردن پرسشنامه حدود پنج دقیقه طول می‌کشد.

حدود پنج دقیقه وقت می‌خواهد. ارزشش به این است که وسطش سراغ کار دیگری نروید.

هنجارها از والدین استرالیایی به دست آمده‌اند و این پرسشنامه در ایران اعتباریابی نشده است. ترجمهٔ فارسی کار ماست. پرسشنامه باور والد را می‌سنجد، نه رفتار یا نظر فرزند را، و مثل هر ابزار خودگزارشی ممکن است تحت تأثیر حال و هوای روز یا تمایل به نشان دادن تصویر مثبت باشد. این ابزار تشخیصی نیست.

سقف پرسشنامه به میانگین نزدیک است و تفاوت‌های نمره‌های بالا را نباید خیلی بزرگ دید.

این پرسشنامه ابزار خودشناسی و آموزشی است و جای مشاوره یا ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد. نتیجهٔ آن دربارهٔ شایستگی شما به‌عنوان والد حکم نمی‌دهد. اگر احساس ناتوانی‌تان با غم مداوم یا ناامیدی همراه است، یا نگران امنیت فرزندتان هستید، با پزشک، مشاور، صدای مشاور بهزیستی (۱۴۸۰) یا اورژانس اجتماعی (۱۲۳) تماس بگیرید.

این پرسشنامه را می‌توان در کنار ابزارهای سنجش رفتار کودک، استرس والدگری یا کیفیت رابطهٔ والد و فرزند به کار برد. مقایسهٔ نتیجهٔ پدر و مادر، و گفت‌وگو با خود فرزند، تصویر کامل‌تری می‌دهد.

اگر نمرهٔ والد پایین است و نشانه‌های افسردگی یا استرس شدید هم دارد، ارزیابی تخصصی سلامت روان والد هم توصیه می‌شود.

اگر در کارگاه یا مشاوره‌ای شرکت می‌کنید، پرسشنامه را پیش از آن و چند هفته تا سه ماه بعد پر کنید. پایایی بازآزمایی سه‌ماهه در پژوهش اصلی نشان داده شده است. در غیر این صورت، تکرار سالی یک بار کافی است.

مقایسهٔ زیرمقیاس‌ها در دو نوبت، نشان می‌دهد تغییر در کدام بخش رخ داده است.

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، توصیه‌های خانوادهٔ بزرگ‌تر و مقایسه با فرزندان دیگران روی اطمینان والدین اثر می‌گذارد. این پرسشنامه به شما کمک می‌کند باور خودتان را جدا از این صداها ببینید. همچنین در خانواده‌هایی که بار فرزندپروری بیشتر بر دوش یکی از والدین است، خستگی ممکن است به شکل احساس ناتوانی دیده شود. پاسخ‌ها را با توجه به این شرایط بخوانید.