پرسشنامهٔ خودکارآمدی ادراک‌شدهٔ مادر نوزاد نارس (PMP S-E)

پرسشنامهٔ خودکارآمدی ادراک‌شدهٔ مادر (Perceived Maternal Parenting Self-Efficacy، PMP S-E) را کریستوفر بارنز و الویدینا آدامسون-ماسدو در دانشگاه ولورهمپتون بریتانیا ساختند و در سال ۲۰۰۷ در مجلهٔ پرستاری پیشرفته منتشر کردند. آن‌ها پرسشنامه را با ۱۶۵ مادر نوزاد نارس در دو بخش مراقبت ویژهٔ نوزادان اعتباریابی کردند. سازندگان ابزار را در مالکیت عمومی قرار داده‌اند و استفاده از آن رایگان است. ترجمهٔ فارسی آن را علی‌آبادی و همکاران در سال ۲۰۱۳ از نظر روایی صوری بررسی کردند و نسخهٔ ترکی هم در سال ۲۰۲۳ اعتباریابی شد.

وقتی نوزادی زودتر از موعد به دنیا می‌آید و در بخش مراقبت ویژهٔ نوزادان بستری می‌شود، آغاز مادری شکل دیگری پیدا می‌کند. مادر باید در محیطی ناآشنا، میان دستگاه‌ها و پرستاران، نوزادی کوچک و شکننده را بشناسد و یاد بگیرد از او مراقبت کند. باور مادر به این‌که «می‌توانم»، یعنی خودکارآمدی مادرانه، در این دوره نقش مهمی دارد. این پرسشنامه به شما کمک می‌کند ببینید این روزها خودتان را در فهمیدن، آرام کردن و مراقبت از نوزادتان چقدر توانا می‌دانید.

پاسخ‌ها خصوصی‌اند و فقط برای خود شما نمایش داده می‌شوند.

این پرسشنامه باور مادر به توانایی‌اش را در کارهای مشخص مادری در دوران بستری نوزاد نارس می‌سنجد. جمله‌ها چهار حوزه را می‌پوشانند: کارهای مراقبتی مثل غذا دادن و حمام کردن؛ برانگیختن و آرام کردن نوزاد در موقعیت‌های مختلف؛ خواندن نشانه‌ها مثل خستگی، بیماری و خواسته‌ها؛ و باورهای مربوط به رابطه و محبت. هدف سازندگان این بود که کادر درمان بتوانند مادرانی را که به حمایت بیشتری نیاز دارند، زودتر بشناسند و آموزش را دقیق‌تر کنند.

این پرسشنامه توانایی واقعی مادر را نمی‌سنجد؛ باور او را می‌سنجد، چون همین باور بر تلاش و پایداری‌اش اثر می‌گذارد.

پرسشنامه ۲۰ جمله دارد. هر جمله چهار گزینه دارد: کاملاً مخالفم (۱)، مخالفم (۲)، موافقم (۳) و کاملاً موافقم (۴). هیچ جمله‌ای وارونه نمره نمی‌گیرد. جمع امتیازها بین ۲۰ و ۸۰ است و نمرهٔ بالاتر یعنی احساس توانایی بیشتر. سازندگان چهار خرده‌مقیاس نظری تعریف کرده‌اند: مراقبت (جمله‌های ۱۶ تا ۱۹)، برانگیختن و آرام کردن (۵، ۸ تا ۱۲ و ۱۴)، خواندن نشانه‌ها (۱ تا ۴، ۱۳ و ۱۵) و باورهای موقعیتی (۶، ۷ و ۲۰). در این سایت، به پیشنهاد پژوهشگران ایرانی، نمرهٔ کل گزارش می‌شود و نتیجه در سه سطح کم (۲۰ تا ۴۹)، متوسط (۵۰ تا ۶۵) و زیاد (۶۶ تا ۸۰) است.

این پرسشنامه برای مادرانی است که نوزاد نارسشان در بیمارستان بستری است، به‌ویژه در هفته‌های اول پس از تولد. در پژوهش اصلی، مادران در ۲۸ روز اول پس از زایمان پاسخ دادند. برای مادران نوزادان ترم یا کودکان بزرگ‌تر، پرسشنامه‌های دیگری مناسب‌ترند.

پاسخ‌دهنده خود مادر است.

بیست سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «کاملاً مخالفم»، «مخالفم»، «موافقم» و «کاملاً موافقم». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ کم (۲۰ تا ۴۹، میانگین زیر دو و نیم) یعنی مادر در بیشتر کارها خودش را چندان توانا احساس نمی‌کند و به حمایت بیشتری نیاز دارد. نمرهٔ متوسط (۵۰ تا ۶۵) یعنی پاسخ غالب «موافقم» است؛ احساس توانایی هست، اما در بعضی حوزه‌ها تردید وجود دارد. نمرهٔ زیاد (۶۶ تا ۸۰) یعنی موافقت قوی با بیشتر جمله‌ها. این مرزها از معنای گزینه‌ها گرفته شده‌اند؛ هنجار جهانی و لنگر طیف پاسخ‌اند، نه نقطهٔ برش بالینی یا هنجار ایرانی. مرور جمله‌به‌جمله نشان می‌دهد کدام حوزه به توجه بیشتری نیاز دارد.

یادتان باشد پاسخ «مخالفم» به کاری که هنوز فرصت انجامش نبوده، بیشتر نبود تجربه را نشان می‌دهد تا ناتوانی.

در این پرسشنامه بیست جمله دربارهٔ شما و نوزادتان می‌خوانید. برای هر جمله یکی از چهار گزینه را انتخاب کنید: «کاملاً مخالفم»، «مخالفم»، «موافقم» یا «کاملاً موافقم». گزینهٔ وسط وجود ندارد؛ گزینه‌ای را بزنید که به احساس امروزتان نزدیک‌تر است.

به احساس خودتان دربارهٔ توانایی‌تان فکر کنید، نه به این‌که فکر می‌کنید «باید» چه جوابی بدهید. اگر کاری را هنوز در بیمارستان انجام نداده‌اید، بر اساس آنچه فکر می‌کنید اکنون از پسش برمی‌آیید پاسخ دهید. به همهٔ جمله‌ها پاسخ دهید. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد.

حدود ده دقیقه کافی است، به شرطی که از اول تا آخر در یک حال بمانید و صفحه را نصفه‌کاره رها نکنید.

این پرسشنامه احساس مادر را می‌سنجد، نه مهارت واقعی او را. نسخهٔ فارسی فقط روایی صوری دارد و پایایی و هنجار ایرانی آن منتشر نشده است. ترجمهٔ این سایت مستقل است و اعتباریابی جداگانه نشده است. نتیجه در روزهای پرفشار، مثلاً پس از یک خبر پزشکی نگران‌کننده، ممکن است پایین‌تر بیاید. پرسشنامه افسردگی یا اضطراب پس از زایمان را نمی‌سنجد.

نقطهٔ برش رسمی هم برای این ابزار منتشر نشده است.

این پرسشنامه ابزاری آموزشی و غربالگری است و جای ارزیابی پزشک، پرستار یا روان‌شناس را نمی‌گیرد. نتیجه دربارهٔ سلامت نوزاد یا صلاحیت مادر حکم نمی‌دهد. اگر نگرانی پزشکی دربارهٔ نوزادتان دارید، با کادر درمان تماس بگیرید. اگر حال روانی‌تان خوب نیست، با صدای مشاور بهزیستی (۱۴۸۰) یا در خطر فوری با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.

اگر نمره پایین است یا مادر نشانه‌های غم یا اضطراب دارد، استفاده از ابزارهای غربالگری افسردگی پس از زایمان، مثل مقیاس ادینبرو، به‌وسیلهٔ کادر درمان توصیه می‌شود. گفت‌وگو با مادر و مشاهدهٔ مراقبت او کنار تخت، مهم‌ترین مکمل این پرسشنامه است.

برای مادرانی که نوزادشان ترخیص شده، ابزارهای خودکارآمدی والدینی عمومی‌تر هم می‌توانند در ماه‌های بعد به کار روند.

احساس توانایی در دوران بستری ممکن است در چند روز تغییر کند. تکرار پرسشنامه پس از یک تا دو هفته، یا پیش از ترخیص، نشان می‌دهد آموزش‌ها و تجربه‌ها اثر داشته‌اند یا نه. تکرار هر روز معمولاً فقط حال همان روز را نشان می‌دهد.

بهتر است هر بار در زمانی آرام، نه بلافاصله پس از یک روز سخت، پاسخ دهید.

در خانواده‌های ایرانی، مادر و مادرشوهر اغلب در روزهای پس از زایمان کنار مادر هستند. این حمایت ارزشمند است، اما گاهی توصیه‌های متناقض یا انتظار «همیشه قوی بودن» احساس ناتوانی را بیشتر می‌کند. هنگام تفسیر، به نقش خانواده و امکانات بخش، مثل اجازهٔ حضور و مراقبت آغوشی، توجه کنید.

فاصلهٔ خانه تا بیمارستان، داشتن فرزندان دیگر و شرایط کاری هم بر امکان حضور مادر و در نتیجه بر احساس توانایی‌اش اثر می‌گذارند.