سیاهه استرس کاری بارون WSI | استرس سازمانی و خطر شغلی (۴۰ سؤال)

ساعت هفت صبح، تحویل شیفت در یک پایگاه امداد است. رادیو روشن است و مأموری که تازه رسیده، همزمان از دو سرپرست دو دستور متفاوت می‌شنود و هر دو را سر تکان می‌دهد. چهره‌اش آرام است، اما همین آرامش دو چیز جدا را پنهان می‌کند: فشاری که از ساختار و دستورها می‌آید و فشاری که از خودِ خطر کار.

سیاههٔ استرس کاری بارون این دو را جدا می‌کند. به جای یک نمرهٔ مبهم، به شما می‌گوید فشار شغل بیشتر از «اداره» می‌آید یا از «میدان». این تفکیک به‌ویژه برای کسانی ارزشمند است که احساس می‌کنند سنگینی کارشان از جنس یکی نیست.

سیاههٔ استرس کاری (Work Stress Inventory یا WSI) را بارون، کدی، کاتل، روزلیون و همیلتون (Barone, Caddy, Katell, Roselione & Hamilton) در سال ۱۹۸۸ در مقالهٔ «The Work Stress Inventory: Organizational stress and job risk» منتشر کردند. مقاله در مجلهٔ Educational and Psychological Measurement، دورهٔ ۴۸، شمارهٔ ۱، صفحه‌های ۱۴۱ تا ۱۵۴ آمده است.

نسخهٔ این سامانه ۴۰ گویه دارد و دو بخش ۲۰ گویه‌ای می‌سازد: استرس سازمانی و استرس خطر شغلی. پاسخ‌ها روی طیف پنج‌درجه‌ای «چقدر استرس‌زاست» از «اصلاً استرس‌زا نیست» تا «خیلی زیاد استرس‌زاست» ثبت می‌شود و هیچ گویه‌ای معکوس نمی‌شود.

در این سامانه فقط فرم شدت اجرا می‌شود؛ فرم فراوانی منتشرشده و نمرهٔ ترکیبی شدت × فراوانی در این نسخه اجرا نمی‌شوند.

هدف این سیاهه این است که فشارهای ناشی از ساختار و مدیریت سازمان را از فشارهای ناشی از خطر ذاتی کار جدا کند. آزمون دو مقیاس دارد:
• استرس سازمانی (۲۰ گویه)
• استرس خطر شغلی (۲۰ گویه)

علاوه بر این، یک نمرهٔ کل استرس کاری هم از جمع هر ۴۰ گویه ساخته می‌شود. گویه‌ای بیرون از دو مقیاس نمی‌ماند.

استرس سازمانی به ابهام انتظارات، دستورهای متناقض، نبود قدردانی و اختیار و کار طولانی بدون استراحت برمی‌گردد. استرس خطر شغلی به موقعیت‌های اضطراری، احتمال آسیب به خود یا دیگران، کار با مواد خطرناک و هوشیاری دائمی مربوط است.

آزمون ۴۰ گویه دارد. نمرهٔ گزینه‌ها: «اصلاً استرس‌زا نیست» ۰، «کمی استرس‌زاست» ۱، «تا حدی استرس‌زاست» ۲، «زیاد استرس‌زاست» ۳ و «خیلی زیاد استرس‌زاست» ۴. گویهٔ معکوس ندارد.

گویه‌های استرس سازمانی: ۱، ۳، ۴، ۸، ۹، ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۶، ۲۰، ۲۲، ۲۳، ۲۵، ۲۶، ۲۹، ۳۰، ۳۱، ۳۴، ۳۸ و ۴۰. گویه‌های استرس خطر شغلی: ۲، ۵، ۶، ۷، ۱۰، ۱۴، ۱۵، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۱، ۲۴، ۲۷، ۲۸، ۳۲، ۳۳، ۳۵، ۳۶، ۳۷ و ۳۹.

نمرهٔ کل ۰ تا ۱۶۰ و هر مقیاس ۰ تا ۸۰ است. باند کل: سطح پایین ۰ تا ۵۳، میانه ۵۴ تا ۱۰۶ و بالا ۱۰۷ تا ۱۶۰. برای هر مقیاس: سطح پایین ۰ تا ۲۶، میانه ۲۷ تا ۵۳ و بالا ۵۴ تا ۸۰.

نقطهٔ برش رسمی منتشرشده‌ای در کار نیست و بازه‌ها بر پایهٔ سه‌قسمت‌کردن میانگین گویه‌ها تنظیم شده‌اند؛ پس توصیفی‌اند.

برای شاغلانی که فشار کارشان از دو منبع می‌آید: مدیریت و ساختار از یک سو و خطر یا مسئولیت جان و سلامت دیگران از سوی دیگر؛ مثل امداد و آتش‌نشانی، درمان، حراست، صنعت و پروژه‌های میدانی. برای کارمندان اداری هم بخش سازمانی آن روشنگر است.

اگر در حال حاضر شغل ندارید یا موقعیتی برای قضاوت دربارهٔ شغل فعلی‌تان ندارید، نتیجه معنای دقیقی نخواهد داشت.

برای خودتان، دو نمرهٔ جدا نشان می‌دهد برای کم کردن فشار باید به سراغ کدام بخش بروید: روشن‌کردن انتظارات و اختیارات با مافوق، یا مراقبت از خودتان در برابر خطر. این تفکیک در انتخاب اولین قدم کمک می‌کند.

در کوچینگ و منابع انسانی، نتیجه می‌تواند پایهٔ گفت‌وگو دربارهٔ تجهیزات، شیوهٔ شیفت‌بندی، شفاف‌سازی دستورها یا مسیر قدردانی باشد. در سطح تیم یا واحد، فقط جمع‌بندی بی‌نامی که افراد با رضایت خودشان کنار هم می‌گذارند قابل استفاده است.

این سیاهه برای استخدام یا ارزیابی عملکرد به کار نمی‌رود و نتیجهٔ فردی بدون رضایت خود شما به مدیر یا کارفرما داده نمی‌شود.

نمرهٔ بالاتر یعنی آن موقعیت‌ها را استرس‌زاتر حس می‌کنید. در بخش خطر شغلی این لزوماً ضعف نیست و ممکن است واکنش طبیعی به شرایط واقعاً سخت باشد. نمرهٔ پایین هم همیشه به معنای آرامش نیست؛ شاید کسی عادت کرده یا کار خطرناک را عادی می‌بیند.

الگوی دو نمره مهم‌تر از نمرهٔ کل است. نمونه: استرس سازمانی بالا و خطر شغلی پایین یعنی مسئله بیشتر در دستورها، قدردانی و اختیار است؛ برعکسش یعنی خطر کار سنگین است و ساختار سازمان نسبتاً حمایت‌گر است. هر دو بالا یعنی شغل از دو سو فشار می‌آورد.

گزارش کامل بعد از آزمون برای نمرهٔ کل و هر مقیاس جداگانه توضیح می‌دهد این سطح چه معنایی دارد و چه کارهایی از سوی خودتان یا سازمان ممکن است. آن را کنار تجربهٔ واقعی‌تان بخوانید.

برای این سیاهه نقطهٔ برش رسمی منتشرشده‌ای در دست نیست؛ بازه‌ها بر پایهٔ سه‌قسمت‌کردن میانگین گویه‌ها هستند و برای ایران هم هنجاری ثبت نشده است. بنابراین نمره را با نمرهٔ دیگر مشاغل مقایسه نکنید.

سیاهه خودگزارشی است و به همان هفته‌ها حساس است؛ بعد از یک حادثه در کار یا یک دورهٔ شیفت‌های پشت‌سرهم ممکن است پاسخ‌ها بالا برود. فقط فرم شدت اجرا می‌شود و نمی‌گوید هر موقعیت هر چند وقت پیش می‌آید.

این آزمون فرسودگی، اضطراب، افسردگی یا آسیب‌های روانی ناشی از حوادث را نمی‌سنجد و رضایت شغلی یا تعارض کار و خانواده را هم جداگانه بررسی نمی‌کند.

اگر بخواهید شدت کلی استرس شغلی را کنار این دو منبع ببینید، «مقیاس استرس شغلی جاج، بودرو و برتز (Job Stress Measure, JSM)» مناسب است. «مقیاس محدودیت‌های سازمانی اسپکتور و جکس (OCS)» موانعی را می‌سنجد که سازمان سر راه انجام کار می‌گذارد.

برای بخش سازمانی، «مقیاس شغلی ابهام نقش (JRA)» و «مقیاس اختیار نقش شغلی (JRD)» دو مضمون پرتکرار این سیاهه یعنی ابهام انتظارات و کمبود اختیار را دقیق‌تر بررسی می‌کنند.

معمولاً هر ۳ تا ۶ ماه یک‌بار مناسب است؛ استرس سازمانی با گذر هفته‌ها نوسان می‌کند اما خطر شغل بیشتر ثابت است. اگر تغییری مثل شفاف‌شدن شرح وظایف یا تغییر شیفت انجام داده‌اید، بعد از دو تا سه ماه دوباره بسنجید.

رویدادهایی که تکرار را معنادار می‌کنند: تغییر سرپرست یا ساختار فرماندهی، انتقال به واحد پرخطرتر یا ایمن‌تر، پایان یک پروژهٔ سنگین، و بازگشت از مرخصی یا مأموریت طولانی.

در بسیاری از مشاغل پرخطر ایران، حرف زدن از استرس به نوعی ضعف شناخته می‌شود و فرد خطر را «جزو کار» می‌داند. اگر فشار دستورهای متناقض یا نبود قدردانی از مافوق را هم بگویید، شاید حس کنید در سلسله‌مراتب جا ندارید. این آزمون اجازه می‌دهد این دو را آرام و بی‌داوری جدا کنید.

نتیجه را سرپرست، کارفرما یا واحد منابع انسانی نمی‌بیند، مگر اینکه خودتان آن را نشان دهید. اگر می‌خواهید دربارهٔ آن حرف بزنید، بهتر است فقط بخش سازمانی را مطرح کنید، چون آن بخش بیشتر قابل تغییر است.

این گزارش آموزشی است و جای ارزیابی متخصص سلامت شغلی، روان‌شناس یا پزشک را نمی‌گیرد. نمرهٔ آن مبنای استخدام، ارتقا، تغییر شیفت یا ارزیابی عملکرد نیست.

اگر فشار شغل یا حادثه‌ای در کار باعث بی‌خوابی، تپش قلب، کابوس‌های مربوط به یک حادثه یا ناتوانی در کار شده، با روان‌شناس یا پزشک مشورت کنید. اگر خطر آسیب به خود یا دیگری وجود دارد، فوراً با ۱۲۳ تماس بگیرید.