مقیاس مشارکت در تصمیم‌گیری (DPS)

جلسه تمام شده و فهمیده‌اید کتاب درسی، بودجه یا استخدام همکار جدید پیش از آنکه نوبت به شما برسد بسته شده. شاید اصلاً نخواهید در حقوق همکاران وارد شوید و فقط بخواهید در روش تدریس حرف داشته باشید. این دو حس یکی نیستند: یکی واقعیت مشارکت است و دیگری میل به مشارکت.

مقیاس الوتو و بلاسکو همین فاصله را در دوازده موقعیت هیئت علمی و مدرسه نشان می‌دهد. عدد، ادب یا تعهد شما را درجه نمی‌زند. فقط می‌گوید در چند موقعیت واقعاً واردید و در چند موقعیت دوست دارید وارد باشید.

جوزف الوتو و جیمز بلاسکو این مقیاس مشارکت در تصمیم‌گیری را سال ۱۹۷۲ در Administrative Science Quarterly، جلد ۱۷ شمارهٔ ۱، و نیز در Educational Administration Quarterly مطرح کردند. زمینهٔ اصلی، تصمیم‌های مدرسه و هیئت علمی است نه تصمیم درمان یا زندگی شخصی.

در نسخهٔ اصلی، کنار بله و خیر، پرسش‌های باز دربارهٔ نقش شما، طرف گفت‌وگو و کسی که حرف آخر را می‌زند هم بوده است. آن پرسش‌های باز در این فرم حذف شده‌اند. آنچه می‌ماند ۲۴ پاسخ بله/خیر است: دوازده تا برای مشارکت واقعی و دوازده تا برای مشارکت مطلوب. سامانه تفاضل این دو را حساب نمی‌کند.

هدف، دیدن گسترهٔ مشارکت در تصمیم‌های آموزشی است، نه سنجش هوش سازمانی و نه رضایت از مدیر. دو جمع جدا دارید و جمع کل ساخته نمی‌شود:

• مشارکت واقعی: ۱۲ موقعیت؛ آیا اکنون در آن تصمیم دخالت دارید. هر بله یک امتیاز.
• مشارکت مطلوب: ۱۲ موقعیت؛ آیا می‌خواهید در آن تصمیم دخالت داشته باشید. هر بله یک امتیاز.

موقعیت‌ها از استخدام همکار و بودجه تا کتاب درسی، مشکل دانشجو، تقسیم وظیفه، شکایت همکار، روش تدریس تازه، ساختمان، رابطه با گروه‌های اجتماعی، خدمات اداری، حقوق و سیاست آموزشی کلی را در بر می‌گیرند.

بیست‌وچهار پرسش است، چون هر یک از دوازده موقعیت دو سؤال دارد. «خیر» برابر ۰ و «بله» برابر ۱ است. گویهٔ وارونه وجود ندارد. مشارکت واقعی از ۰ تا ۱۲ جمع می‌شود و مشارکت مطلوب هم از ۰ تا ۱۲. این دو را با هم جمع نکنید.

برای هر کدام سه پنجره هست: ۰ تا ۳ کم، ۴ تا ۷ متوسط، ۸ تا ۱۲ زیاد. محرومیت تصمیم، تعادل و اشباع را خودتان با مقایسه می‌فهمید: اگر واقعی از مطلوب کمتر باشد محرومیت تصمیم است، اگر برابر باشند تعادل است، و اگر واقعی از مطلوب بیشتر باشد اشباع است. سامانه این تفاضل را محاسبه نمی‌کند و فقط دو جمع جدا نشان می‌دهد.

برای معلم، عضو هیئت علمی، مدیر گروه و کسی که در تصمیم‌های مدرسه، دانشکده یا آموزشکده نقش یا تمایل به نقش دارد. اگر تازه به جمع معلمان پیوسته‌اید، فاصلهٔ واقعی و مطلوب اغلب گویاست.

این فرم دربارهٔ تصمیم درمان بیمار یا انتخاب شخصی زندگی نیست. اگر در سازمان آموزشی کار نمی‌کنید، موقعیت‌هایی مثل کتاب درسی و استخدام هیئت علمی مصداق ندارند و جمع را نباید به «مشارکت شغلی کلی» ترجمه کرد.

برای خودتان، مقایسهٔ دو جمع نشان می‌دهد کجا حرف دارید و کجا حرف می‌خواهید. اشباع هم مهم است: گاهی در تصمیمی واردید که ترجیح می‌دهید به شما سپرده نشود.

در گفت‌وگوی توسعه یا جلسهٔ منابع انسانی مدرسه، برگه فقط با رضایت فرد می‌آید و ابزار استخدام، ارتقا یا ارزیابی عملکرد نیست. اگر چند همکار هم‌زمان واقعیِ کم و مطلوبِ زیاد داشته باشند، موضوع طراحی اختیار در گروه است نه پروندهٔ افراد ناراضی. اشباع را هم جدی بگیرید: حضور اجباری در هر شورا فضیلت نیست.

واقعیِ کم یعنی در صفر تا سه موقعیت وارد تصمیم می‌شوید. واقعیِ متوسط یعنی در چهار تا هفت موقعیت حضور دارید. واقعیِ زیاد یعنی در هشت موقعیت یا بیشتر دخیلید. همین سه پنجره برای مطلوب هم هست، ولی معنایش «آنچه هست» نیست؛ «آنچه می‌خواهید» است.

محرومیت تصمیم را وقتی بخوانید که مطلوب از واقعی جلوتر است: میل به صدا هست و جا کم است. تعادل یعنی دو جمع یکی شده‌اند، چه هر دو پایین باشند چه هر دو بالا. اشباع یعنی بیش از آنچه می‌خواهید در تصمیم‌ها کشیده شده‌اید. گزارش هر بازه را جدا بخوانید و خودتان دو عدد را کنار هم بگذارید، چون تفاضل در خروجی سامانه نوشته نمی‌شود.

بله و خیر، عمق نقش را نمی‌گوید: مشورت کوتاه و اختیار نهایی هر دو ممکن است یک بله بگیرند. پرسش‌های باز نسخهٔ اصلی دربارهٔ نوع نقش و صاحب حرف آخر حذف شده‌اند. هنجار مدرسهٔ ایرانی در این فرم نیست.

تعهد شغلی، سبک رهبری و رضایت از مدیر مستقیم سنجیده نمی‌شوند. یک جمع بالا به‌تنهایی فرهنگ سالم نمی‌سازد و جمع پایین هم تنبلی را ثابت نمی‌کند. عمق دخالت، پشت بله و خیر پنهان می‌ماند.

سبک رهبری نورث‌هاوس رفتار سرپرست را در ابعاد سبک می‌سنجد، نه سهم شما را در تصمیم آموزشی. مبادلهٔ رهبر–عضو لیدن و مسلین کیفیت رابطهٔ دو نفره با مدیر را می‌گوید و عدالت رویه‌ای و تعاملی نیهاف و مورمن، انصاف فرآیند را. تعهد سه‌مؤلفه‌ای مایر و آلن هم نشان می‌دهد ماندن شما از میل است، از وظیفه، یا از نبودن راه خروج.

با عوض شدن مدیر گروه، آیین‌نامهٔ شورا یا شروع سال تحصیلی، الگوی مشارکت جابه‌جا می‌شود. فاصلهٔ یک ترم، یا حدود چهار تا شش ماه، منطقی است. بعد از ادغام دو گروه آموزشی هم یک نوبت تازه به‌جاست. تکرار در همان ماه، بیشتر حافظهٔ پاسخ قبلی است تا تغییر واقعی اختیار. شروع نیمسال وقت طبیعی تازه‌کردن است.

در بسیاری از مدرسه‌ها و گروه‌های ایرانی، تصمیم بودجه و استخدام بالا گرفته می‌شود و معلم بعد از ابلاغ خبردار می‌شود. پرسیدن «می‌خواهی دخیل باشی» گاهی خودش حساس است، چون بله ممکن است به معنی شکایت خوانده شود. عدد را با همین تمرکز قدرت بخوانید.

رئیس گروه، مدیر مدرسه و حراست سامانه این پاسخ‌ها را نمی‌بینند. اشتراک فقط دست خود شماست. بله گفتن به مشارکت مطلوب را نباید در راهرو به‌حساب شکایت گذاشت.

دو عدد مشارکت، رأی هیئت‌امنا، آیین‌نامهٔ مدرسه، یا جایگزین مشاورهٔ سازمانی نیست. اگر فاصلهٔ واقعی و مطلوب آن‌قدر ساییده که رابطهٔ کاری را مختل کرده، با فرد معتمد یا مشاور حرف بزنید.

هیچ مدرسه‌ای نباید این دو جمع را پایهٔ جذب معلم، ترفیع یا کارنامهٔ سالانه کند. فاصلهٔ دو جمع را هم به نمرهٔ انضباط تبدیل نکنید.