پرسشنامهٔ خودتنظیمی تحصیلی (SRQ-A)

پرسشنامهٔ خودتنظیمی تحصیلی (Academic Self-Regulation Questionnaire) را ریچارد رایان و جیمز کانل بر پایهٔ نظریهٔ خودتعیین‌گری ساختند و اعتبار آن را در ۱۹۸۹ در مجلهٔ شخصیت و روان‌شناسی اجتماعی گزارش کردند. سازندگان آن را برای دانش‌آموزان سال‌های پایانی دبستان و دورهٔ راهنمایی طراحی کرده‌اند و کودکانی از حدود هشت‌سالگی هم آن را پر کرده‌اند. متن کامل و کلید نمره‌گذاری نسخهٔ استاندارد در سایت رسمی نظریهٔ خودتعیین‌گری منتشر شده است. سازندگان نسخهٔ ساده‌تری هم برای دانش‌آموزان با ناتوانی یادگیری ساخته‌اند. ترجمهٔ فارسی این صفحه ویرایشی است و از متن اعتباریابی‌شدهٔ فارسی گرفته نشده است.

دو کودک ممکن است هر دو تکلیفشان را کامل انجام دهند، اما دلیل‌هایشان کاملاً متفاوت باشد: یکی از ترس تنبیه، دیگری چون از فهمیدن لذت می‌برد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که این تفاوت در دلیل، بر لذت از مدرسه، شیوهٔ کنار آمدن با شکست و پایداری تلاش اثر دارد. پرسشنامهٔ خودتنظیمی تحصیلی همین پرسش «چرا» را از زبان خود کودک می‌پرسد و تصویری از ترکیب دلیل‌های او برای کار مدرسه می‌دهد؛ تصویری که می‌تواند به خانواده و مدرسه کمک کند انگیزهٔ کودک را بهتر بفهمند و حمایت کنند.

هدف پرسشنامه سنجش دلیل‌های کودک برای کار مدرسه است، نه میزان کلی انگیزه. ۳۲ جمله در چهار بخش جای می‌گیرند که روی پیوستاری از کنترل تا خودمختاری قرار دارند:
• تنظیم بیرونی با ۹ جمله: انجام کار برای پرهیز از دردسر و تنبیه، پیروی از قاعده، تعریف معلم یا جایزه
• درون‌فکنی با ۹ جمله: انجام کار برای فرار از شرم و احساس بد، حس افتخار، یا اینکه معلم و هم‌کلاسی‌ها او را خوب و باهوش بدانند
• همانندسازی با ۷ جمله: انجام کار چون فهمیدن و یادگیری برایش مهم است
• دلیل درونی با ۷ جمله: انجام کار چون خود کار برایش لذت‌بخش و جالب است
دو بخش نخست دلیل‌های کنترل‌شده و دو بخش آخر دلیل‌های خودمختار شمرده می‌شوند.

پرسشنامه ۳۲ جمله دارد که زیر چهار پرسش، هر کدام هشت جمله، آمده‌اند. هر جمله چهار گزینه دارد: «کاملاً درست است» با نمرهٔ ۴، «تا حدی درست است» با ۳، «چندان درست نیست» با ۲ و «اصلاً درست نیست» با ۱. هیچ جمله‌ای برعکس نمره نمی‌گیرد و نمرهٔ کل وجود ندارد؛ هر بخش جداگانه گزارش می‌شود. جمله‌های تنظیم بیرونی: ۲، ۶، ۹، ۱۴، ۲۰، ۲۴، ۲۵، ۲۸ و ۳۲ با دامنهٔ ۹ تا ۳۶. درون‌فکنی: ۱، ۴، ۱۰، ۱۲، ۱۷، ۱۸، ۲۶، ۲۹ و ۳۱ با دامنهٔ ۹ تا ۳۶. همانندسازی: ۵، ۸، ۱۱، ۱۶، ۲۱، ۲۳ و ۳۰ با دامنهٔ ۷ تا ۲۸. دلیل درونی: ۳، ۷، ۱۳، ۱۵، ۱۹، ۲۲ و ۲۷ با دامنهٔ ۷ تا ۲۸. سازندگان نمرهٔ هر بخش را میانگین جمله‌ها می‌دانند؛ اینجا جمع نشان داده می‌شود و هر بخش در سه سطح با مرزهای معادل میانگین دو و سه گزارش می‌شود. این مرزها از معنای گزینه‌ها آمده‌اند، نه از هنجار.

این پرسشنامه برای دانش‌آموزان حدود هشت تا چهارده ساله، یعنی سال‌های پایانی دبستان و دورهٔ متوسطهٔ اول، مناسب است. پاسخ‌دهنده خود کودک است، چون پرسش دربارهٔ دلیل‌های درونی اوست. کودکانی که در خواندن دشواری دارند، می‌توانند با کمک یک بزرگسال پاسخ دهند. برای نوجوانان بزرگ‌تر و بزرگسالان، سازندگان نسخهٔ دیگری با هفت گزینه ساخته‌اند.

۳۲ سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «اصلاً درست نیست»، «چندان درست نیست»، «تا حدی درست است» و «کاملاً درست است». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

چهار بخش را کنار هم بخوانید، نه جدا. الگوی رایج و سالم این است که دو بخش خودمختار، یعنی همانندسازی و دلیل درونی، از دو بخش کنترل‌شده بالاتر باشند. بالا بودن هم‌زمان چند بخش طبیعی است، چون کودکان معمولاً چند دلیل با هم دارند. اگر بخش‌های کنترل‌شده بالا و بخش‌های خودمختار پایین‌اند، کار مدرسه بیشتر از سر فشار انجام می‌شود. اگر همهٔ بخش‌ها پایین‌اند، احتمال بی‌انگیزگی کلی هست. سازندگان شاخصی به نام خودمختاری نسبی هم پیشنهاد کرده‌اند که از ترکیب وزن‌دار چهار بخش ساخته می‌شود؛ این گزارش آن را محاسبه نمی‌کند.

این پرسشنامه را خود کودک یا نوجوان پر می‌کند. چهار پرسش دربارهٔ کارهای مدرسه می‌آید: چرا تکلیف‌های خانه را انجام می‌دهم، چرا کارهای کلاس را انجام می‌دهم، چرا سعی می‌کنم به سؤال‌های سخت کلاس جواب بدهم و چرا سعی می‌کنم در مدرسه موفق باشم. زیر هر پرسش، چند دلیل آمده است. برای هر دلیل بگویید چقدر دربارهٔ شما درست است: «کاملاً درست است»، «تا حدی درست است»، «چندان درست نیست» یا «اصلاً درست نیست». ممکن است چند دلیل هم‌زمان دربارهٔ شما درست باشند؛ این طبیعی است و لازم نیست فقط یکی را انتخاب کنید. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد و هیچ‌کدام از دلیل‌ها بهتر یا بدتر از بقیه نیست. به حال و روز معمول این روزهایتان فکر کنید. برای کودکان کوچک‌تر، یک بزرگسال می‌تواند جمله‌ها را بلند بخواند، بی‌آنکه پاسخی را پیشنهاد کند. پر کردن پرسشنامه حدود ده دقیقه طول می‌کشد.

حدود ده دقیقه کافی است، به شرطی که از اول تا آخر در یک حال بمانید و صفحه را نصفه‌کاره رها نکنید.

سازندگان هنجار یا نقطهٔ برش منتشر نکرده‌اند و هنجار ایرانی هم در منابعی که ما دیدیم گزارش نشده است؛ پس نتیجه با هم‌سالان مقایسه نمی‌شود و سطح‌ها فقط بر معنای گزینه‌ها تکیه دارند. ترجمهٔ فارسی این صفحه ویرایشی است و برای هر جمله، پرسش اصلی در خود جمله آمده تا جدا خوانده شود. پرسشنامه کار مدرسه را به‌طور کلی می‌سنجد و تفاوت میان درس‌ها را نشان نمی‌دهد. پاسخ‌ها برداشت لحظه‌ای کودک‌اند و ممکن است تحت تأثیر حال روز یا میل به پاسخ پسندیده باشند.

این پرسشنامه ابزاری برای شناخت دلیل‌های تحصیلی کودک است و جای ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد. سطح‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها ساخته شده‌اند و هنجار رسمی نیستند. اگر نگرانی جدی دربارهٔ حال روانی یا وضعیت تحصیلی کودک دارید، با مشاور مدرسه یا روان‌شناس کودک و نوجوان گفت‌وگو کنید.

برای تصویر کامل‌تر، می‌توان این پرسشنامه را کنار ابزارهایی به کار برد که احساس شایستگی تحصیلی، اضطراب امتحان، درگیری تحصیلی یا حمایت والدین از خودمختاری را می‌سنجند. سازندگان در پژوهش‌های خود آن را کنار سنجش برداشت کودک از سبک والدین و احساس شایستگی به کار برده‌اند.

دلیل‌های کودک با محیط و تجربه تغییر می‌کنند؛ پس می‌توان پرسشنامه را پس از چند ماه، یا پس از تغییری مثل جابه‌جایی مدرسه یا آغاز سال تحصیلی تازه، دوباره به کار برد. اگر بار نخست در هفته‌های امتحان پر شده، تکرار در دوره‌ای آرام‌تر تصویر پایدارتری می‌دهد.

در خانواده‌ها و مدارس ایرانی، نمره، رتبه، آبرو و مقایسه با دیگران جایگاه پررنگی دارند و ممکن است دلیل‌های کنترل‌شده را تقویت کنند. کودک ممکن است برای خوشایند بزرگ‌ترها، جمله‌های «برایم مهم است» را بالاتر بزند؛ ایجاد فضای امن و غیرقضاوتی به پاسخ صادقانه کمک می‌کند. نتیجه متعلق به کودک است و نباید برای سرزنش یا مقایسه به کار رود.