مقیاس خودکنترلی ادراک‌شدهٔ کودکان (CPSC)

مقیاس خودکنترلی ادراک‌شدهٔ کودکان (Children's Perceived Self-Control Scale یا CPSC) را لورا لین همفری در سال ۱۹۸۲ در مجلهٔ روان‌شناسی مشاوره‌ای و بالینی، نشریهٔ انجمن روان‌شناسی آمریکا، منتشر کرد. همفری در همان مقاله دو ابزار ساخت: یکی برای خود کودک و دیگری برای معلم، تا بتوان تصویر درونی کودک را با آنچه بزرگسالان می‌بینند مقایسه کرد. متن کامل ابزار کودک بعدها در کتاب مرجع فیشر و کورکوران، «سنجه‌هایی برای کار بالینی و پژوهش» (انتشارات دانشگاه آکسفورد، ویرایش چهارم ۲۰۰۷)، بازنشر شد.

این ابزار در پژوهش‌های کشورهای گوناگون، از جمله ویتنام و ایران، به کار رفته است. نسخهٔ فارسی این صفحه جمله‌به‌جمله از متن انگلیسی ترجمه و ویرایش شده است.

خودکنترلی یعنی توان کودک برای ترمز گرفتن: صبر کردن برای چیزی که می‌خواهد، ماندن پای کار وقتی دیگران بازی می‌کنند، آرام ماندن وقتی کسی اذیتش می‌کند و فهمیدن اشتباه خود بی‌آنکه کسی بگوید. این پرسش‌نامه این توان را از زبان خود کودک می‌پرسد، نه از زبان پدر و مادر یا معلم.

بزرگ‌ترها رفتار بیرونی کودک را می‌بینند، اما فقط خود کودک می‌داند که در لحظهٔ وسوسه یا عصبانیت درونش چه می‌گذرد. شنیدن این صدای درونی، هم احترام به کودک است و هم راهی برای فهمیدن اینکه کمک را از کجا باید شروع کرد. گزارش این آزمون برای نمرهٔ کل و هر سه زیرمقیاس، توضیح، نمونهٔ فرضی، پیشنهادهای خانه و مدرسه و برنامه‌ای چهارهفته‌ای دارد.

هدف این پرسش‌نامه این است که بدانیم کودک خودش را در مهار رفتار، صبر و پایداری و ارزیابی کارهایش چگونه می‌بیند. ۱۱ جمله، سه جنبهٔ خودکنترلی را می‌سنجند و نمرهٔ کل، تصویری کلی از برداشت کودک از توان ترمز گرفتنش می‌دهد. نتیجه برای گفت‌وگو، برنامه‌ریزی تربیتی و پیگیری تغییر در طول زمان به کار می‌آید، نه برای تشخیص.

پرسش اصلی این است: کودک در کدام موقعیت‌ها خودش را توانا می‌بیند و در کدام موقعیت‌ها به کمک نیاز دارد؟ پاسخ این پرسش به والدین و مربیان کمک می‌کند به‌جای تذکرهای کلی، تمرین را دقیقاً از همان جایی شروع کنند که برای کودک سخت است.

پرسش‌نامه ۱۱ جمله دارد و هر جمله دو گزینه. هر پاسخی که نشانهٔ خودکنترلی باشد، یک امتیاز می‌گیرد. در جمله‌های ۱ و ۸ پاسخ «معمولاً بله» امتیاز دارد و در نُه جملهٔ دیگر پاسخ «معمولاً نه». نمره‌ها چنین‌اند: خودکنترلی میان‌فردی، جمله‌های ۱ تا ۴، از ۰ تا ۴؛ خودکنترلی شخصی، جمله‌های ۵ تا ۷، از ۰ تا ۳؛ خودارزیابی، جمله‌های ۸ و ۹، از ۰ تا ۲. جمله‌های ۱۰ و ۱۱ فقط در نمرهٔ کل حساب می‌شوند و نمرهٔ کل از ۰ تا ۱۱ است. نمرهٔ بالاتر یعنی خودکنترلی ادراک‌شدهٔ بیشتر.

ابزار برای کودکان حدود هشت تا دوازده سال، یعنی سال‌های میانی و پایانی دبستان، ساخته شده است. برای کودکان کوچک‌تر بهتر است بزرگ‌تری جمله‌ها را بخواند و نتیجه را با احتیاط بیشتری تفسیر کند. پاسخ‌دهنده خود کودک است و گزارش برای والدین، مربیان و مشاوران نوشته شده است.

این ابزار برای همهٔ کودکان این سن مناسب است، چه دشواری خاصی داشته باشند و چه نداشته باشند. در پژوهش‌ها با کودکان عادی مدرسه، کودکان تیزهوش و کودکان دارای ناتوانی حرکتی هم به کار رفته است. اگر کودک در خواندن یا فهم جمله‌ها دشواری دارد، خواندن آرام جمله‌ها و اطمینان از فهم آن‌ها، بدون اشاره به پاسخ، ضروری است.

یازده سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «معمولاً بله» و «معمولاً نه». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

برچسب هنجار این آزمون «هنجار جهانی» است. برای این ابزار هنجار ایرانی منتشر نشده و برش رسمی هم در منابع در دسترس نبود؛ بنابراین مرز باندها بر پایهٔ طیف پاسخ گذاشته شده است. نمرهٔ کل: ۰ تا ۴ کم، ۵ تا ۸ میانه و ۹ تا ۱۱ بالا. خودکنترلی میان‌فردی: ۰ تا ۲ و ۳ تا ۴. خودکنترلی شخصی: ۰ تا ۱ و ۲ تا ۳. خودارزیابی: ۰ تا ۱ و ۲. برای مقایسه، میانگین نمرهٔ کل در یک نمونهٔ ۳۶۰ نفری از کودکان ویتنامی حدود ۶ بود. زیرمقیاس‌ها کوتاه‌اند و یک پاسخ می‌تواند نمرهٔ آن‌ها را جابه‌جا کند.

این پرسش‌نامه را خود کودک پاسخ می‌دهد. بهتر است بزرگ‌تری آرام و بی‌طرف جمله‌ها را یکی‌یکی برای کودک بخواند و کودک خودش انتخاب کند؛ کودکانی که روان می‌خوانند، می‌توانند خودشان پاسخ دهند. برای هر جمله فقط دو گزینه هست: «معمولاً بله» یا «معمولاً نه». کودک گزینه‌ای را برگزیند که بیشتر وقت‌ها دربارهٔ او درست است، نه فقط امروز.

به کودک بگویید این امتحان نیست و پاسخ درست یا غلطی ندارد. بزرگ‌ترها نباید پاسخی را پیشنهاد یا اصلاح کنند. پاسخ دادن حدود پنج دقیقه طول می‌کشد.

کوتاه است. حدود پنج دقیقه، اگر بدون وقفه جواب بدهید. همان چند دقیقه را یک‌جا بگذارید کنار.

این پرسش‌نامه برداشت کودک از خودش را می‌سنجد، نه رفتار واقعی او را. کودکان گاهی پاسخی می‌دهند که فکر می‌کنند بزرگ‌ترها می‌پسندند، و گاهی هم بیش از اندازه از خود انتقاد می‌کنند. همسانی درونی زیرمقیاس‌ها در گزارش‌های نقل‌شده از کار همفری حدود ۰٫۵۶ تا ۰٫۶۳ است که برای سنجش کوتاه پذیرفتنی اما محدود است. این ابزار برای تشخیص اختلال کم‌توجهی و بیش‌فعالی یا هر اختلال دیگری ساخته نشده است.

زیرمقیاس خودارزیابی فقط دو جمله و زیرمقیاس خودکنترلی شخصی سه جمله دارد؛ پس نمرهٔ آن‌ها را بیشتر به‌عنوان نشانهٔ جهت‌دهنده ببینید. پژوهش‌های منتشرشده با این ابزار بیشتر روی نمونه‌های غیرایرانی انجام شده‌اند و مقایسه با آن‌ها فقط تصویری تقریبی می‌دهد.

این آزمون برای آگاهی و راهنمایی است و جای ارزیابی متخصص را نمی‌گیرد. اگر نگرانی جدی دربارهٔ رفتار یا امنیت کودک دارید، با مشاور مدرسه یا روان‌شناس کودک مشورت کنید. خط صدای مشاور بهزیستی ۱۴۸۰ و اورژانس اجتماعی ۱۲۳ در دسترس‌اند.

بهترین همراه این پرسش‌نامه، مقیاس معلم همفری یا گزارش والد دربارهٔ رفتار روزمره است. پرسش‌نامه‌های توانایی‌ها و مشکلات کودک یا ارزیابی کارکردهای اجرایی هم می‌توانند تصویر کامل‌تری بسازند.

برای کودکی که دشواری‌اش در یک محیط شدید است، مشاهدهٔ مستقیم همان محیط و گفت‌وگو با معلم، از هر پرسش‌نامهٔ دیگری روشنگرتر است. اگر نگرانی دربارهٔ کم‌توجهی و بیش‌فعالی وجود دارد، ارزیابی جامع متخصص با ابزارهای تشخیصی ویژه لازم است.

اجرای دوباره پس از سه تا شش ماه، یا پس از یک برنامهٔ آموزشی، می‌تواند تغییر را نشان دهد. تکرار زودتر از یک ماه معنای زیادی ندارد.

در اجرای دوباره، به جهت تغییر بیش از عدد دقیق توجه کنید. چون جمله‌ها دوگزینه‌ای‌اند، تغییر یک یا دو امتیاز ممکن است فقط از حال آن روز کودک باشد؛ اما افزایش پیوسته در چند اجرا، نشانهٔ پیشرفت واقعی است.

جمله‌های این ابزار در فضای مدرسه‌های آمریکایی دههٔ ۱۹۸۰ نوشته شده‌اند، اما موقعیت‌هایشان، مثل صف، کلاس و تکلیف، برای کودک ایرانی هم آشناست. در ترجمه، معنای هر جمله دقیق حفظ شده و فقط زبان آن طبیعی و کودکانه شده است. در تفسیر، به فشار تکلیف، کلاس‌های پرجمعیت و انتظارهای خانوادگی هم توجه کنید. پاسخ‌های کودک محرمانه است و فقط باید در اختیار بزرگ‌ترهایی قرار گیرد که برای کمک به او تلاش می‌کنند.