مقیاس گفت‌وگوی مادر و نوجوان دربارهٔ سلامت جنسی و پیشگیری (PTSRC-III)

سال‌های نوجوانی پر از پرسش دربارهٔ بدن، رابطه‌ها و تصمیم‌هاست. نوجوانان پاسخ این پرسش‌ها را از جاهای مختلفی می‌گیرند: دوستان، فضای مجازی، مدرسه و خانواده. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که وقتی والدین یکی از منبع‌های اصلی باشند، نوجوانان اطلاعات درست‌تری دارند و تصمیم‌های محتاطانه‌تری می‌گیرند.

این مقیاس کوتاه، با زبانی آرام و غیرصریح، از نوجوان می‌پرسد مادرش تا امروز چقدر دربارهٔ هشت موضوع مهم سلامت جنسی و پیشگیری با او حرف زده است. نتیجه به خانواده کمک می‌کند ببیند گفت‌وگو کجا جریان دارد و کجا هنوز شروع نشده است.

نام انگلیسی این ابزار (Parent-Teen Sexual Risk Communication Scale) و نام کوتاه آن PTSRC-III است؛ یعنی نسخهٔ سوم مقیاس گفت‌وگوی والد و نوجوان دربارهٔ خطرهای سلامت جنسی. کتی هاچینسون، پژوهشگر پرستاری دانشگاه نیویورک، آن را ساخت و در سال ۲۰۰۷ در مجلهٔ پژوهش پرستاری (Nursing Research) منتشر کرد.

پایهٔ نظری آن، گسترش والدمحور نظریهٔ رفتار برنامه‌ریزی‌شده است. مقیاس با نوجوانان آمریکایی ساخته شد و در سال ۲۰۱۲ با ۳۳۰ دختر ۱۳ تا ۱۷ سالهٔ جامائیکایی و مادرانشان اعتباریابی میان‌فرهنگی شد. همان سؤال‌ها برای گفت‌وگو با پدر هم به کار رفته‌اند.

هدف این مقیاس، سنجیدن مقدار گفت‌وگوی اطلاعاتی مادر و نوجوان دربارهٔ سلامت جنسی و پیشگیری از نگاه خود نوجوان است. این ابزار رفتار نوجوان را نمی‌سنجد. هشت سؤال آن در پژوهش‌ها دو خوشهٔ همبسته داشتند:
• گفت‌وگو دربارهٔ مدیریت و کاهش خطر: ۵ سؤال، شامل پیشگیری از بارداری، بیماری‌های آمیزشی، پیشگیری از آن‌ها، پیشگیری از اچ‌آی‌وی و کاندوم
• گفت‌وگو دربارهٔ پیشگیری از راه صبر کردن: ۳ سؤال، شامل فشار دیگران، «نه» گفتن و به تعویق انداختن رابطه
نمرهٔ رسمی، جمع هر هشت سؤال است.

مقیاس ۸ سؤال دارد. گزینه‌ها و نمره‌ها چنین‌اند: هیچ چیز ۱، خیلی کم ۲، تا حدی ۳، زیاد ۴ و همه چیز ۵. هیچ سؤالی معکوس نمره‌گذاری نمی‌شود. نمرهٔ کل از ۸ تا ۴۰ است و نمرهٔ بالاتر یعنی گفت‌وگوی بیشتر.

برای این مقیاس نقطهٔ برش یا هنجار رسمی منتشر نشده است. بازه‌های گزارش بر پایهٔ معنای گزینه‌ها ساخته شده‌اند: ۸ تا ۱۹ کم، یعنی میانگین کمتر از دو و نیم؛ ۲۰ تا ۲۷ متوسط؛ و ۲۸ تا ۴۰ زیاد، یعنی میانگین سه و نیم یا بیشتر. میانگین نمره در پژوهش‌های خارجی حدود ۲۴ تا ۲۶ بوده که فقط برای آشنایی ذکر می‌شود و هنجار به حساب نمی‌آید.

این مقیاس برای نوجوانان ۱۳ تا ۱۷ ساله مناسب است؛ همان سنی که در اعتباریابی جامائیکا به کار رفت. پاسخ‌دهنده خود نوجوان است و دربارهٔ مادر یا مادرخوانده‌اش پاسخ می‌دهد. برای کودکان کوچک‌تر توصیه نمی‌شود. اگر نوجوان با پرسیدن این موضوع‌ها احساس ناامنی می‌کند یا تجربهٔ آزاری را پشت سر گذاشته، بهتر است پیش از اجرا با مشاور هماهنگ شود.

در خانه، نتیجه می‌تواند بهانه‌ای آرام برای شروع یا ادامهٔ گفت‌وگو باشد؛ والدین می‌توانند ببینند کدام موضوع‌ها هنوز مطرح نشده‌اند. در مدرسه، مربیان بهداشت و مشاوران می‌توانند با اجرای بی‌نام آن در کلاس، تصویری کلی از نیاز دانش‌آموزان به آموزش پیدا کنند و برنامه‌های سلامت بلوغ را بر همین اساس تنظیم کنند.

در مشاوره، مقیاس به مشاور کمک می‌کند بفهمد نوجوان چه منبع‌هایی برای اطلاعات سلامت دارد و آیا به حمایت بیشتری نیاز دارد. اجرای دوباره پس از برنامه‌های آموزشی خانواده، تغییر را نشان می‌دهد.

نمرهٔ کم یعنی گفت‌وگو در این موضوع‌ها تا امروز کم بوده و نوجوان احتمالاً اطلاعاتش را از منبع‌های دیگر می‌گیرد؛ پیشنهاد اصلی، پیدا کردن منبع‌های امن و شروع گفت‌وگوهای کوتاه است. نمرهٔ متوسط یعنی گفت‌وگو آغاز شده اما همهٔ موضوع‌ها را در بر نمی‌گیرد. نمرهٔ زیاد یعنی مادر یکی از منبع‌های اصلی نوجوان است.

پاسخ‌های سؤال به سؤال اطلاعات ارزشمندی می‌دهند: معمولاً سؤال‌های فشار، «نه» گفتن و صبر کردن بالاتر و سؤال‌های پیشگیری پزشکی پایین‌ترند. به یاد داشته باشید که گزارش مادر و نوجوان اغلب متفاوت است و مقیاس کیفیت و لحن گفت‌وگو را نمی‌سنجد.

نسخهٔ فارسی اعتباریابی‌شده با هنجار ایرانی پیدا نشد؛ مقیاس در یک مطالعهٔ مداخله‌ای در تبریز به کار رفته، اما ویژگی‌های روان‌سنجی فارسی آن منتشر نشده است. بازه‌ها هنجاری نیستند. نمونه‌های اصلی بیشتر دختران بوده‌اند و سازنده تأکید کرده که مقیاس به‌ویژه برای گفت‌وگو با مادر معتبر است. پاسخ‌ها خودگزارشی‌اند و این ابزار فقط مقدار گفت‌وگو را می‌سنجد، نه کیفیت آن را.

برای تصویر کامل‌تر، این مقیاس را می‌توان کنار مقیاس ارتباط والد و نوجوان بارنز و اولسون، که کیفیت کلی گفت‌وگوی خانواده را می‌سنجد، به کار برد. پرسشنامهٔ موانع گفت‌وگوی والد و نوجوان جاکارد، که نسخهٔ ایرانی دارد، دلیل‌های کم بودن گفت‌وگو را نشان می‌دهد. مقیاس تخصص، اعتمادپذیری و دسترس‌پذیری مادر هم تصویر نوجوان از مادر را به‌عنوان منبع اطلاعات روشن می‌کند.

گفت‌وگوی خانواده با بزرگ شدن نوجوان تغییر می‌کند. اجرای دوباره پس از شش ماه تا یک سال، یا پس از یک برنامهٔ آموزشی خانواده، مناسب است. پایایی بازآزمایی در فاصلهٔ دو ماه در پژوهش ساخت ۰٫۸۸ بود؛ پس تغییرهای کوتاه‌مدت را با احتیاط تفسیر کنید. در اجرای دوباره، به تغییر سؤال به سؤال هم نگاه کنید تا ببینید کدام موضوع‌ها تازه وارد گفت‌وگو شده‌اند.

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، این موضوع‌ها با حیا و سکوت همراه‌اند و نمرهٔ کم رایج است؛ نتیجه را نباید نشانهٔ کوتاهی خانواده دانست. ترجمهٔ سؤال‌ها با زبانی آرام، علمی و غیرصریح انجام شده و هیچ سؤالی دربارهٔ رفتار نوجوان نمی‌پرسد.

حریم خصوصی نوجوان در این مقیاس اهمیت ویژه دارد. نتیجه را بدون رضایت نوجوان با دیگران، حتی والدین، در میان نگذارید؛ مگر وقتی خطر آسیب یا آزار در میان باشد که در آن صورت باید با متخصص هماهنگ شد. در مدرسه، اجرا بهتر است بی‌نام باشد.

این مقیاس ابزاری برای آگاهی و گفت‌وگوست و جای ارزیابی یا مشاورهٔ تخصصی را نمی‌گیرد. نتیجهٔ آن تشخیص نیست و دربارهٔ رفتار نوجوان یا خانواده قضاوتی نمی‌کند. اگر نوجوان از فشار، آزار یا نگرانی دربارهٔ سلامت خود حرف می‌زند، با مشاور، پزشک یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳، صدای مشاور ۱۴۸۰ یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.